Phasianus colchicus Linnaeus, 1758 — Bażant — Pheasant (Ptak)

Status gatunku w Polsce

Gatunek jest obcy na całym obszarze, na którym występuje w Polsce

Potencjalnie inwazyjny gatunek obcy
Istnieją przesłanki świadczące o możliwym negatywnym wpływie bażanta na rodzimą przyrodę, jednak brak badań, które pozwalałyby zweryfikować to w sposób jednoznaczny.

Występuje w środowisku przyrodniczym; rozmnażająca się populacja; liczebność wzrastająca
Od 1997 r. następuje stały wzrost liczebności bażanta w Polsce. Główny wpływ na występowanie i liczebność bażanta ma gospodarka łowiecka. Jednak wydaje się, że przynajmniej na części obszaru kraju, wpływ poziomu pozyskania i wsiedlania nie ma decydującego wpływu na liczebność bażantów i jest ona regulowana głównie przez czynniki naturalne.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (nie obejmują one ośrodków hodowlanych zwierzyny zarządzanych przez Lasy Państwowe), całkowita liczebność wolnożyjącej populacji bażantów w Polsce w 1990 r. była oceniana na około 377 000 osobników, a w 1997 r. już tylko na około 219 000 osobników. Od tego czasu następował powolny wzrost liczebności populacji, która w 2007 r. osiągnęła poziom około 368 000, a w 2008 – około 462 000 osobników.

Sposób dyspersji po introdukcji do Polski: Gatunek jest celowo rozprzestrzeniany przez człowieka
Za rozprzestrzenienie bazanta w głównym stopniu odpowiadają celowe introdukcje tego gatunku. W niektórych rejonach Polski gatunek ten może się jednak rozprzestrzeniać bez udziału człowieka.

Gatunek jest skutecznie kontrolowany
Według przepisów prawnych gospodarka łowiecka, w tym "zasiedlanie" łowisk i pozyskanie zwierzyny, prowadzona jest w oparciu o wieloletnie łowieckie plany hodowlane i roczne plany łowieckie. Mimo że nie ma jednoznacznych dowodów na szkodliwość bażanta, to jego introdukcje powinny być prowadzone z rozwagą, zwłaszcza na terenach cennych przyrodniczo i w ich pobliżu. Ponieważ negatywny wpływ bażantów na cietrzewie nie został w wystarczającym stopniu zbadany, należy zaniechać introdukcji bażantów na obszarach, na których występuje cietrzew, bądź na których w przyszłości możliwe będzie przywrócenie jego występowania. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 16 marca 2005r. polowania na koguty bażanta są dozwolone w okresie od 1 października do końca lutego, na kury natomiast można polować w okresie od 1 października do 31 stycznia, wyłącznie na terenach ośrodków hodowli zwierzyny, gdzie prowadzi się wolierową hodowlę bażanta. Według danych Stacji Badawczej PZŁ w Czempiniu, w okresie 1990-2008 roczny poziom pozyskania pozostawał względnie stały, wynosząc średnio około 32% stanu populacji, czyli około 98 000 osobników.

Biologia i opis gatunku

Średniej wielkości ptak grzebiący.

Wielkość: Długość ciała samca (koguta) wynosi 70 - 90 cm, z czego 35 - 45 cm przypada na ogon. Długość ciała samicy (kury) wynosi 55 - 70 cm, w tym ogon o długości 25 - 35 cm. Samce osiągają wagę do 1,5 kg, natomiast samice - do 1 kg.

Dymorfizm płciowy: Samce i samice różnią się wyglądem
Kogut ma zieloną głowę z metalicznym połyskiem i dwoma małymi czubkami, wokół oczu występuje naga czerwona skóra, a na szyi biała obroża o różnej szerokości. Pióra na plecach są złotordzawe, z fioletowym połyskiem, jasno zakończone. Upierzenie barków jest pstre, z łuskowym rysunkiem. Pierś brązowo-czarna, brzuch czarny. Ogon żółtobrunatny z czarnym pręgowaniem. Kura jest mniej kolorowa, z popielato-rudym wierzchem ciała, na którym występuje nieregularne, poprzeczne prążkowanie. Spód ciała jaśniejszy, prawie bez plam.

Sposób odżywiania: Wszystkożerny
Latem zjada głównie owady, mięczaki, pierścienice i drobne kręgowce (ryby, płazy, gady i gryzonie). Zimą żywi się pokarmem roślinnym (nasiona, jagody, korzonki, części zielone roślin). Pisklęta zjadają wyłącznie pokarm zwierzęcy (głównie owady).

Wpływ

Siedliska zajmowane w zasięgu wtórnym:

  • Niedawno opuszczone ogrody i tereny zielone (Dane pochodzą z Polski)
  • Intensywnie uprawiane tereny rolnicze z płatami naturalnej i półnaturalnej roślinności (Dane pochodzą z Polski)
  • Mozaikowaty krajobraz z zadrzewieniami
    Kajobraz rolniczy z zakrzewieniami i zadrzewieniami. (Dane pochodzą z: obszaru Europy, gdzie gatunek jest obcy)
  • Granice lasów i zadrzewień (Dane pochodzą z Polski)

Mechanizmy wpływu:

  • Konkurencja, Skala wpływu: Możliwy
    Wpływ na: cietrzew (Tetrao tetrix)
    Z porównania rozmieszczenia bażanta i cietrzewia w Polsce wynika, że w rejonach największego zagęszczenia bażantów cietrzew jest nieobecny, co sugeruje, że bażant może wypierać cietrzewia. Nie ma jednak badań, które pozwoliłyby jedoznacznie to zweryfikować. (Dane pochodzą z: Polski)
  • Konkurencja, Skala wpływu: Możliwy
    Wpływ na: przepiórka (Coturnix coturnix)
    Brak badań jednoznacznie weryfikujacych domniemaną konkurencję bażanta z przepiórką. (Dane pochodzą z: Polski)
  • Konkurencja, Skala wpływu: Możliwy
    Wpływ na: kuropatwa (Perdix perdix)
    Brak badań jednoznacznie weryfikujacych domniemaną konkurencję bażanta z kuropatwą. (Dane pochodzą z: Polski)
  • Krzyżowanie się z gatunkiem rodzimym, Skala wpływu: Możliwy
    Wpływ na: cietrzew (Tetrao tetrix)
    Bażant może się krzyżować z cietrzewiem, dając bezpłodne potomstwo. Jednak jeżeli to zjawisko w ogóle występuje w Polsce w naturze, to jego skala jest marginalna. (Dane pochodzą z: Polski)
  • Przenoszenie chorób i pasożytów, Skala wpływu: Możliwy
    Wpływ na: cietrzew (Tetrao tetrix)
    Hodowlane bażanty mogą przenosić pasożytniczego wiciowca Histomonas meleagridis, który wywołuje u cietrzewi poważną chorobę zwaną histomonadozą lub czarną główką. Powoduje ona bardzo wysokie (sięgające nawet 100%) straty w hodowlach cietrzewia. Występowanie histomonadozy w naturze jest jednak bardzo rzadkie i dotychczas brak potwierdzonych przypadków śmiertelności cietrzewi wywołanej przez tę chorobę. (Dane pochodzą z: Polski)

Sposoby wykorzystywania gatunku przez człowieka:

  • Gatunek łowny (Dane pochodzą z: Polski)

Introdukcja

Okoliczności poprzedzające pojawienie się gatunku w Polsce: Bażanta introdukowano w Grecji być może nawet w XIV w. p.n.e. Stamtąd został sprowadzony do Włoch i południowej Francji. W Wielkiej Brytanii najwcześniejsze introdukcje miały miejsce w w XI lub XII w. W podobnym okresie miały miejsce pierwsze introdukcje w Niemczech i w Czechach. Kolejne zasiedlenia przeprowadzono w Austrii (1414 r.) i na Węgrzech (początek XVI w). Najpóźniej bażanty introdukowano w Skandynawii (ok. 1875 r. w Norwegii i ok. 1900 r. w Finlandii).

Najwcześniejsza introdukcja/obserwacja: w roku 1567

Sposoby przetransportowania gatunku do Polski:

  • Gatunek został celowo sprowadzony

Przyczyny, dla których gatunek został przetransportowany do Polski:

  • Dla części introdukcji brak danych o przyczynie, dla której gatunek dostał się do Polski
  • Łowiectwo

Wektory odpowiedzialne za przedostanie się gatunku do Polski:

  • Nie dotyczy (gatunek był sprowadzony celowo)

Sposoby przedostania się gatunku do środowiska przyrodniczego Polski:

  • Celowe wsiedlenie; nie istniały wówczas przepisy dotyczące introdukcji

Ogólny opis introdukcji w Polsce: Pierwsze bażantarnie na ziemiach polskich powstały w II połowie XIX w. w Poznańskiem i na Śląsku, a następnie w okolicach Łodzi i Warszawy. W okresie międzywojennym nastąpił szybki rozwój hodowli wolierowych i otwartych, a liczebność bażantów lokalnie była bardzo wysoka. W czasie II wojny światowej liczebność wolnożyjącej populacji znacznie spadła. W 1955 r. szacowano ją na 25 400 osobników. Od lat 50. XX w. tworzono nowe bażantarnie, a pozyskane z nich ptaki introdukowano zarówno na terenach, w których bażant wyginął, jak i w rejonach, w których nie występował wcześniej. W niektórych częściach Polski doprowadziło to do powstawania stabilnych populacji bażantów. Najmniej udane introdukcje prowadzono w południowo-zachodniej i północno-zachodniej części kraju. Brak sukcesów wynikał prawdopodobnie z niskiej jakości introdukowanych bażantów, nieodpowiedniego siedliska i klimatu, wysokim stopniem drapieżnictwa i niewystarczającym zabiegom hodowlanym. Tym niemniej od rozpoczęcia odbudowy populacji, liczebność populacji znacznie wzrosła. W 1970 roku szacowano ją na 350 000, a w roku 1977 na 961 000 osobników. W latach 1969-1978 introdukcje były prowadzone w 30% wszystkich obwodów dzierżawionych przez koła łowieckie. Rocznie wsiedlano średnio 169 000 ptaków. Mimo tak intensywnego zasilania dzikich populacji osobnikami pochodzącymi z hodowli, pod koniec lat 70. na przeważającej części terytorium Polski nastąpił znaczny spadek liczebności populacji, sięgający około 60%. Mimo, że w latach 1979-1988 średni roczny poziom introdukcji wynosił około 152 000 osobników, wsiedlanych w obrębie 20% dzierżawionych obwodów łowieckich, w tym okresie z 42% do 59% wzrosła liczba obwodów łowieckich, w których bażant w ogóle nie występował lub był stwierdzany tylko sporadycznie. Równocześnie pozyskanie w różnych częściach Polski zmniejszyło się od dwóch do pięciu razy. Według danych Stacji Badawczej PZŁ w Czempiniu, w 1987 roku liczebność bażantów osiągnęła najniższy od wielu lat poziom około 254 000 osobników. Według danych GUS, liczebność w 1997 r. była jeszcze niższa, osiągając 219 000 osobników. Od tego czasu liczebność bażantów stale rośnie (462 000 osobników w 2008 r.). Brak nowszych danych o poziomie introdukcji, jednak pozostaje on wysoki.

Literatura

  • Bijlsma R.G., Hill D. w: Hagemeijer E.J.M., Blair M.J. (red) 1997. The EBCC Atlas of European Breeding Birds. 218-219. T & A.D. Poyser, London
  • DAISIE European Invasive Alien Species Gateway 2008. Phasianus colchicus link
  • Glutz v. Blotzheim U.N., Bauer K., Bezzel E. 1973. Handbuch der Vögel Mitteleuropas 5. 322-372. Akademische Verlagsgesellschaft, Frankfurt am Main
  • GUS 2007. Ochrona środowiska 2007. 331. Główny Urząd Statystyczny. Warszawa
  • GUS 2009. Ochrona środowiska 2009. 332. Główny Urząd Statystyczny, Warszawa link
  • Kamieniarz R. 1990. Bażant w Polsce. Wczoraj, dziś i jutro cz. I. Łowiec polski 10: 10-11.
  • Kamieniarz R. 1990. Bażant w Polsce. Wczoraj, dziś i jutro cz. II. Łowiec polski 11: 8-10.
  • Kamieniarz R. 1996. Ostatnia ostoja cietrzewia na nizinach zachodniej Polski. Łowiec polski 5: 20-21.
  • Kamieniarz R. 1999. Sytuacja bażanta w Polsce w latach 1990-1997. w: Kubiak S. (red.) Zwierzyna drobna jako element bioróżnorodności środowiska przyrodniczego. 145-151. Oficyna Wyd. Włocławskiego Towarzystwa Naukowego, Włocławek
  • Kamieniarz R. 2002. Cietrzew. 1-120. Wydawnictwo Lubuskiego Klubu Przyrodników. Świebodzin link
  • Kamieniarz R. 2005. Przybysz z Azji. Łowiec polski 10: 12-13.
  • Koehler W. 1962. Wprowadzenie bażanta do Polski Chrońmy Przyrodę Ojczystą XVIII: 26-30.
  • Komenda E. 1986. Czy bażant zagraża cietrzewiowi? Łowiec polski 3: 26.
  • Krupka J. 1989. Bażant łowny - Phasianus colchicus (Linnaeus, 1758). w: (red.) Krupka J. Łowiectwo. 252-257. PWRiL, Warszawa
  • Melosik M. 1983. Gdzie można hodować bażanta Łowiec polski 2: 4-5.
  • Pielowski Z. 1984. Bażant – w łowisku i hodowli Łowiec polski 6: 10-13.
  • Pielowski Z., Kamieniarz R., Panek M. 1993. Raport o zwierzętach łownych w Polsce 24-25. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa
  • Rudecka I. 1987. Wpływ pokarmu na przeżywalność i rozmieszczenie bażanta Łowiec polski 08-lip: 16.
  • Solarz W. 2011. Bażant Phasianus colchicus Linnaeus, 1758 W: Z. Głowaciński, H. Okarma, J. Pawłowski, W. Solarz (red.). Gatunki obce w faunie Polski. Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków link
  • Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. 281-282. PTPP "pro Natura", Wrocław
  • Walasz K. (red.). 2000. Atlas ptaków zimujących Małopolski. 270-272. Małopolskie Towarzystwo Ornitologiczne, Kraków
  • Walewski W., Konarski S. 1957. Bażanty. PWRiL Warszawa

Opracowanie: Wojciech Solarz

Typ: Vertebrata
Klasa/Gromada: Aves
Rząd: Galliformes
Rodzina: Phasianidae

Synonimy łacińskie: Phasianus marginatus Wolf.

Synonimy polskie: Bażant kolchijski; Bażant obrożny; Bażant właściwy; Bażant zwyczajny; Bażanty łowny

Synonimy angielskie: Cock pheasant; Common pheasant; Fasan; Ring neck pheasant; Ring-necked pheasant