Opracowano na podstawie artykułu W. Mróz, J. Perzanowska. Dyrektywa siedliskowa: siedliska o znaczeniu europejskim w Polsce. Chrońmy Przyr. Ojcz. 57/2001, 5: 55-73.

Jednym z podstawowych aktów prawnych Unii Europejskiej (UE) z dziedziny ochrony przyrody jest tzw. Dyrektywa Siedliskowa (DS) - dyrektywa Rady Europy w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory (92/43/EWG) (Council Directive... 1992). DS zobowiązuje kraje członkowskie UE od utworzenia Europejskiej Sieci Ekologicznej NATURA 2000 (Liro, Dyduch-Falniowska 1999), wyznacza gatunki, których ochrona jest ważna dla UE (Makomaska-Juchiewicz i in. 2001) oraz podaje listę siedlisk przyrodniczych, które powinny być chronione w ramach tej sieci. Na podstawie listy siedlisk przyrodniczych zamieszczonej w I Załączniku DS oraz listy gatunków roślin i zwierząt (II Załącznik DS) powinny zostać wyznaczone tzw. specjalne obszary ochrony (ang. special areas of conservation, SAC). Obszary te wraz z obszarami specjalnej ochrony (ang. special protection areas, SPA) wyznaczonymi na podstawie tzw. Dyrektywy Ptasiej (Council Directive... 1979) współtworzą sieć NATURA 2000. DS wprowadza następujące pojęcia:

siedlisko gatunku (ang. species habitat): teren wyznaczony przez charakterystyczne cechy biotyczne i abiotyczne, na którym gatunek występuje w którymkolwiek stadium swojego cyklu biologicznego;
siedliska przyrodnicze (ang. natural habitats): obszary lądowe lub wodne wyodrębnione w oparciu o cechy geograficzne, abiotyczne i biotyczne, zarówno całkowicie naturalne, jak i półnaturalne;
rodzaje siedlisk przyrodniczych o znaczeniu wspólnotowym (ang. natural habitat types of Community interest). Są to te rodzaje siedlisk przyrodniczych występujące na terenie UE, które:
a. są zagrożone zanikiem w swoim naturalnym zasięgu lub
b. mają niewielki naturalny zasięg w wyniku regresji lub w związku z swoimi wewnętrznymi, przyrodniczymi właściwościami lub też
c. stanowią wybitne przykłady typowych cech jednego lub więcej z pięciu wymienionych regionów biogeograficznych: alpejskiego, atlantyckiego, kontynentalnego, makronezyjskiego lub śródziemnomorskiego;
priorytetowe rodzaje siedlisk przyrodniczych (ang. priority natural habitat types): rodzaje siedlisk przyrodniczych zagrożonych zanikiem, które występują na terenie UE i za których ochronę Wspólnota Europejska ponosi szczególną odpowiedzialność w związku z tym, że znacząca cześć ich naturalnego zasięgu znajduje się na terenie UE.

W polskim prawodawstwie ochronę siedlisk realizowano dotychczas pośrednio, w ramach krajowego systemu obszarów chronionych. Wobec planowanego wstąpienia Polski do UE, co pociąga za sobą m.in. konieczność utworzenia polskiej sieci NATURA 2000, podjęto działania prowadzące do dostosowania naszego prawa ochrony przyrody do obowiązującego w Unii (Witkowski 2001).
Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody (Dz. U. z 2001 r. Nr 3, poz. 21) wprowadziła za DS pojęcie siedliska przyrodniczego (Art. 2a) i zobowiązała Ministerstwo Środowiska do wydania rozporządzenia, w którym zostaną określone rodzaje siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie (Art. 35a).
Rozporządzenie to zostało wydane w dniu 14 sierpnia 2001 r. i weszło w życie 17 września 2001 r. (Dz. U. z 2001r., Nr 92, poz. 1029). Poza dokonaniem zmian w polskim prawie podjęto także starania o poszerzenie Załącznika I DS o te z najcenniejszych siedlisk przyrodniczych Europy Centralnej, które nie zostały dotychczas w nim uwzględnione.

Klasyfikacja i identyfikacja siedlisk przyrodniczych

Ochrona siedlisk w takiej formie jaką proponuje DS jest zagadnieniem nowym i dlatego nie wypracowano jeszcze spójnego systemu nazewnictwa i sposobów jednoznacznej identyfikacji siedlisk przyrodniczych. Wydaje się, że sam przedmiot ochrony jest w tym przypadku na tyle zróżnicowany, że klasyfikacja taka zawsze będzie pewnym umownym podziałem ciągłości przestrzeni przyrodniczej. Tak więc, o ile w przypadku np. ochrony gatunkowej roślin i zwierząt chronione obiekty są na ogół dobrze zbadane, wydzielone i opisane, co umożliwia ich łatwą identyfikację, to w przypadku siedlisk przyrodniczych trzeba wziąć pod uwagę ich cechy biotyczne i abiotyczne, a ponadto uwzględnić stopień naturalności i typowość wykształcenia danego rodzaju siedliska.
System klasyfikacji siedlisk zastosowany w DS powstał w dużej mierze w oparciu o PHYSIS - hierarchiczny system kodowania siedlisk, stworzony na użytek programu CORINE (Moss 1991, Devillers, Devillers-Terschuren 1996, Dyduch-Falniowska, Zając 1996). W Załączniku I DS wyszczególniono 197 rodzajów siedlisk przyrodniczych o znaczeniu wspólnotowym, a spośród nich 61 uznano za priorytetowe. Każdy z rodzajów siedlisk został opatrzony czteroznakowym kodem i szczegółowo opisany w poradniku pt. "Interpretation Manual of European Union Habitats" (1996). Mogą one zawierać od jednego do kilkunastu siedlisk przyrodniczych wyróżnionych na podstawie charakterystycznej dla nich roślinności, cech abiotycznych oraz rozmieszczenia geograficznego.
System ten wykorzystuje przede wszystkim środkowoeuropejską klasyfikację fitosocjologiczną, bazując na opracowaniu Ellenberga (1988), ale w szczegółowych definicjach można odnaleźć odniesienia do innych klasyfikacji - brytyjskiej, skandynawskiej i niemieckiej, a także bibliografię zawierającą dokładniejsze opisy poszczególnych siedlisk. Trzeba jednak podkreślić, iż nie należy stawiać znaku równości między nazwami siedlisk przyrodniczych i zbiorowisk roślinnych. Oczywiście, zbiorowiska roślinne są na ogół głównym komponentem siedlisk, jednak o charakterze siedliska decydują także w dużej mierze czynniki abiotyczne. Zbiorowiska roślinne powinny być uważane jedynie za fitosocjologiczne wyróżniki (identyfikatory) siedlisk, które ułatwiają ich obiektywną identyfikację w terenie.
Dużym utrudnieniem przy tworzeniu ogólnoeuropejskiego systemu klasyfikacji siedlisk jest zróżnicowanie terminologii i odmienne podstawy konstruowania takich systemów w różnych krajach europejskich. Klasyfikacja siedlisk zaproponowana przez DS jest więc zapewne daleka od doskonałości i jednoznaczności. Jest to jednak znacząca próba połączenia różnych szkół fitosocjologicznych oraz uwzględnienia konieczności ochrony zarówno siedlisk o bogatej roślinności jaki i pozbawionych zwartej szaty roślinnej.

Siedliska o znaczeniu wspólnotowym występujące w Polsce

Określenie, które z siedlisk wymienionych w załączniku I DS występują w Polsce nie jest zadaniem łatwym. Trudności wynikają przede wszystkim z różnic pomiędzy nazewnictwem stosowanym w DS a przyjętym w naszym kraju. Ponadto szczegółowe definicje zawarte w "Interpretation Manual" dotyczą jedynie tych siedlisk należące, które występują w krajach UE.
W pilotażowych pracach związanych z projektowaną siecią NATURA 2000, prowadzonych przez Instytut Ochrony Przyrody PAN, podjęto próbę stworzenia wstępnej listy polskich siedlisk zamieszczonych w DS (Dyduch-Falniowska i in. 2000). Ustalono, że w naszym kraju występuje jedynie 64 (około 30%) rodzajów siedlisk z Załącznika I DS, a wśród nich tylko 14 ma status priorytetowych (Tab. 1). To, że zidentyfikowano tak niewielki procent siedlisk uznanych za cenne, wynika nie z ubóstwa i małego zróżnicowania naszej przyrody, ale głównie z tego, że:

●  

Tabela 2. Lista rodzajów siedlisk proponowanych przez Polskę do włączenia do Załącznika I DS.
W kolumnie "Wynik negocjacji" przyjęto oznaczenia: "-" propozycja odrzucona, "+" propozycja wstępnie zaakceptowana, "mod. 9410" propozycja zostanie najprawdopodobniej uwzględniona poprzez modyfikację definicji siedliska o wskazanym kodzie NATURA 2000 (w tym przypadku 9410)

●  Holy Cross fir forests (Abietetum polonicum): wyżynny bór jodłowy występujący głównie w Górach Świętokrzyskich i na Roztoczu, przyjęty na podstawie polskiej propozycji nr 1 (tab. 2). Nie uwzględniono boru mieszanego Abieti-Piceetum montanum.
●  Western Carpathian calcicolous Pinus sylvestris forests: nawapienne reliktowe laski sosnowe występujące w Tatrach i Pieninach, przyjęte na podstawie propozycji nr 18 (tab. 2), a także na podstawie materiałów przedstawionych przez delegacje słowacką oraz czeską. Zgodnie z sugestią Czech zostaną także uwzględnione analogiczne, reliktowe laski sosnowe w Karkonoszach.

Kolejne 9 polskich propozycji uwzględniono poprzez poszerzenie definicji istniejących rodzajów siedlisk (Tab. 2). Pozostałych 8 odrzucono ze względu na występowanie w wielu krajach UE, lub też niejasności terminologiczne. Ponadto, przyjęto jeszcze 11 propozycji innych krajów, w tym: 4 węgierskie, 3 cypryjskie, 2 słoweńskie oraz dwie przedstawione wspólnie przez Węgry i Słowenię.

Polskie rozporządzenie o ochronie siedlisk

Prace związane z przygotowaniami do wdrożenia sieci NATURA 2000 zaowocowały utworzeniem w lutym 2001 r. wstępnej listy siedlisk, które powinny zostać uwzględnione we wspomnianym już rozporządzeniu o ochronie siedlisk w Polsce. Po licznych konsultacjach i uzupełnieniach, dokonanych przede wszystkim przez prof. Jacka Herbicha z Uniwersytetu Gdańskiego, Lubuski Klub Przyrodników oraz Polskie Towarzystwo Ochrony Przyrody "Salamandra", Ministerstwo Środowiska wydało rozporządzenie, które obejmuje 95 rodzajów siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie. Zawiera ono występujące w naszym kraju siedliska z Załącznika I DS (tab. 1) oraz większość siedlisk zaproponowanych przez Polskę do tego załącznika (tab. 2). W toku prac nad rozporządzeniem dokonano weryfikacji i przegrupowania tych list. W rozporządzeniu pominięto rodzaje siedlisk z Załącznika I DS, których definicja nie pozwala na stwierdzenie, że na pewno występują one w Polsce.
Nazewnictwo fitosocjologiczne zastosowane w rozporządzeniu przyjęto na podstawie najpopularniejszego w naszym kraju ogólnodostępnego, syntetycznego opracowania pt. "Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski" (Matuszkiewicz 1984). Niestety, kolejne wydanie tego przewodnika (Matuszkiewicz 2001), zawierające nowe ujęcia systematyczne, zgodne z międzynarodowym kodeksem nomenklatury fitosocjologicznej, opublikowano już po oddaniu tekstu rozporządzenia do druku, w związku z czym zmiany w nazewnictwie nie zostały w nim uwzględnione. Ponadto, podczas ostatecznego przygotowania tekstu rozporządzenia pojawiły się błędy w nazwach łacińskich oraz pominięto przypadkowo jeden z bardzo istotnych rodzajów siedlisk - żyzne buczyny niżowe, które można zaliczyć do buczyn opisanych w DS pod kodem 9130. Trzeba więc będzie dokonać kolejnej weryfikacji listy siedlisk i wprowadzić poprawki, tym bardziej, że mogą nastąpić dalsze zmiany Załącznika I DS związane z przyjęciem do UE innych krajów akcesyjnych.
Niezależnie od dalszych losów projektowanej sieci NATURA 2000, rozporządzenie może w dużym stopniu usprawnić wykonywanie ochrony przyrody w naszym kraju. Warunkiem tego jest wprowadzenie dalszych szczegółowych przepisów określających, jak w praktyce powinno się chronić siedliska wymienione w rozporządzeniu. Rozporządzenie zawiera tylko listę rodzajów siedlisk przyrodniczych i ich identyfikatorów fitosocjologicznych. Nie przedstawiono dotychczas dokładnych definicji tych siedlisk oraz nie określono na czym dokładnie ochrona poszczególnych siedlisk powinna polegać. Obecnie jedyną przesłanką prawną do działań praktycznych jest pkt. 1 art. 5 Ustawy o ochronie przyrody, mówiący że: "siedliska przyrodnicze poddaje się pod ochronę w drodze ustanowienia przez właściwy organ formy ochrony przyrody wybranej spośród wymienionych w art. 13 ust. 1 pkt 1-4 oraz 6".

Zagrożenia siedlisk przyrodniczych w Polsce

Degradacja siedlisk przyrodniczych jest najczęściej bezpośrednim wynikiem zmian w środowisku abiotycznym, zachodzących w wyniku działalności człowieka. Drastyczne skutki powoduje urbanizacja, industrializacja i związane z nimi emisje przemysłowe oraz chemizacja środowiska. Zaburzanie stosunków wodnych, a głównie osuszanie terenu poprzez meliorację, powoduje często nieodwracalną degradację obszarów podmokłych (wilgotnych łąk, torfowisk) siedliska zagrożonych gatunków zwierząt i roślin. Eutrofizacja i zanieczyszczenie wód powierzchniowych są przyczyną degradacji biocenoz wodnych. W niektórych regionach dużym zagrożeniem jest także nadmierny i niekontrolowany rozwój turystyki.
Z drugiej strony zaniechanie tradycyjnej gospodarki, uruchamiające proces naturalnej sukcesji, może wywołać utratę siedlisk półnaturalnych, takich jak łąki, murawy i górskie pastwiska (Denisiuk, Korzeniak 1999, Herbich i in. 1990, Michalik 1990, Winnicki 1999). Ochrona tych siedlisk nie może polegać na wyłączeniu obszaru z użytkowania lecz wymaga utrzymania bądź nawet przywrócenia ekstensywnej, tradycyjnej gospodarki rolnej (Kaźmierczakowa 1990, Michalik 1992).
Nie można więc traktować ochrony siedlisk tylko jako zadania konserwatorskiego. W wielu przypadkach tradycyjna, bierna ochrona polegająca na utworzeniu obszaru chronionego jest niewystarczająca i konieczne będzie zastosowanie ochrony czynnej, a nawet renaturyzacja danego terenu. Niezbędne jest wykonanie analizy aktualnych przemian zachodzących w siedliskach objętych rozporządzeniem i stworzenie na tej podstawie programu działań ochronnych dla każdego z rodzajów siedlisk oraz monitorowanie dalszych zmian.

Perspektywy ochrony siedlisk w Polsce

Objęcie terenu ochroną obszarową było dotychczas uzależnione od występowania na nim stanowisk chronionych gatunków roślin i zwierząt, cennych elementów przyrody nieożywionej lub wyjątkowych walorów krajobrazowych. Wyznaczanie granic takich obszarów uwarunkowane było często czynnikami pozaprzyrodniczymi, najczęściej ekonomicznymi. Rozporządzenie o ochronie siedlisk umożliwi nie tylko otoczenie opieką prawną takich cennych elementów przyrody jakimi są dobrze zachowane, typowo wykształcone płaty zbiorowisk roślinnych, ale także stanie się precyzyjnym narzędziem służącym do delimitacji obszarów chronionych. Ponadto, pomimo wielu braków związanych z trudnościami terminologicznymi i metodologicznymi, umożliwi ono stosunkowo obiektywną waloryzację wartości przyrodniczej terenów już chronionych oraz proponowanych do ochrony. Podniesie także rangę niedocenianych dotąd, takich form ochrony obszarowej, jak użytki ekologiczne i stanowiska dokumentacyjne. Wyznaczone dla ochrony niewielkich fragmentów siedlisk o znaczeniu europejskim, mogą mieć bardzo duże znaczenie edukacyjne oraz umożliwią ochronę nielicznych miejsc występowania dzikiej fauny i flory np. w rejonach zurbanizowanych.
Objęcie ochroną obszarową wszystkich siedlisk przyrodniczych opisanych w rozporządzeniu i zaprzestanie na tych terenach działalności gospodarczej jest nierealne, a w wielu przypadkach niecelowe. Wymogi ochrony siedlisk powinny natomiast narzucać korekty prowadzonej tam obecnie gospodarki rolnej czy leśnej. W przypadku siedlisk półnaturalnych, konieczne jest utrzymanie, a nawet przywrócenie dawnych, tradycyjnych form użytkowania.
Zabezpieczone powinny zostać przede wszystkim najlepiej zachowane fragmenty siedlisk oraz takie, które po zaprzestaniu aktualnego użytkowania mogą się zregenerować, np. przesuszone torfowiska wysokie. Muszą też zostać ustalone jasne kryteria kwalifikacji konkretnych płatów zbiorowisk do ochrony. Decydująca powinna być typowość wykształcenia, rozumiana jako wierność opisowi zamieszczonemu w szczegółowych opracowaniach, a w przypadku lasów, dodatkowo wiek drzewostanu, gdyż mimo że pewne typy zbiorowisk leśnych są jeszcze w Polsce dość częste, to zdecydowana większość ich fitocenoz jest silnie zmieniona, zdegenerowana lub zjuwenalizowana (Łonkiewicz 1996).
Skuteczna ochrona siedlisk wymaga przede wszystkim określenia szczegółowych wymogów ochronnych oraz ich dostosowania do lokalnych warunków przyrodniczych, gospodarczych i społecznych. Dlatego też, zaraz po wprowadzeniu w życie rozporządzenia określającego rodzaje siedlisk przyrodniczych podlegających ochronie, muszą zostać być przygotowane szczegółowe definicje, opisane sposoby ochrony każdego typu siedliska oraz uproszczone metody ich identyfikacji. Można oczekiwać, że ochrona cennych przyrodniczo siedlisk stanie się w przyszłości jednym z podstawowych narzędzi umożliwiających stworzenie spójnego systemu ochrony najbardziej wartościowych elementów przestrzeni przyrodniczej. Jeśli jednak nie zostaną sprecyzowane definicje poszczególnych siedlisk i nie zostanie uporządkowana terminologia, opisywane zmiany w prawodawstwie pozostaną jedynie suchym, nic nie znaczącym przepisem, a ochrona siedlisk abstrakcyjnym, oderwanym od praktyki pojęciem.

Piśmiennictwo

1. Council Directive 79/409/EEC of 2 April 1979 on the conservation of wild birds. Official Journal of the European Communities. Brussels.
 
2.  Council Directive 92/43/EEC of 21 May 1992 on the conservation of natural habitats and of wild fauna and flora. Official Journal of the European Communities. Brussels. Dokument ten i inne akty prawne z nim związane zostały udostępnione w Internecie pod adresem: http://europa.eu.int/comm/environment/nature

3.  Denisiuk Z., Korzeniak J. 1999. Zbiorowiska nieleśne krainy dolin Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Monogr. Bieszcz. 5: 3-162.
 
4.  Devilliers P., Devilliers-Terschuren J. 1996. A classification of Palearctic habitats. Nature and environment, nr 78. Strasbourg.
 
5.  Dyduch-Falniowska A., Makomaska-Juchiewicz M., Mróz W., Perzanowska-Sucharska J., Tworek S., Kaźmierczakowa R. 2000. Ocena stanu zagrożenia wybranych gatunków roślin i zwierząt objętych ochroną gatunkową, postanowieniami konwencji międzynarodowych oraz dyrektywami Unii Europejskiej. Raport. msk. Inst. Ochr. Przyr. PAN, Kraków.
6.  Dyduch-Falniowska A., Zając K. (red.) 1996. CORINE biotopes w integracji danych przyrodniczych w Polsce. IOP PAN, Kraków.
7.  Ellenberg H. 1988. Vegetation ecology of Central Europe. Cambridge University Press, Cambridge-New York-New Rochelle-Melbourne-Sydney.
8.  Herbich J., Herbichowa M., Herbich P. 1990. Koncepcja czynnej ochrony zagrożonych i zmienionych zbiorowisk łąkowych na przykładzie rezerwatu Piaśnickie Łąki. Prądnik 2: 161-174.
9. Interpretation Manual of European Union habitats - version EUR15, 1996. European Comission, DG XI - Enviroment, Nuclear Safety and Civil Protection.
10.  Kaźmierczakowa R. 1990. Wpływ ograniczonego wypasu owiec na biotop i biocenozy polan reglowych w Tatrach. Prądnik 2: 127-136.
11.  Liro A., Dyduch-Falniowska A. 1999. Natura 2000. Europejska sieć ekologiczna. MOŚZNiL, Warszawa.
12.  Łonkiewicz B. (red.) 1996. Ochrona i zrównoważone użytkowanie lasów w Polsce. Fundacja IUCN Poland, Warszawa.
13.  Makomaska-Juchiewicz M., Perzanowska J., Zając K. 2001. Dyrektywa siedliskowa – występujące w Polsce gatunki ważne dla Wspólnoty Europejskiej. Chrońmy Przyr. Ojcz. 57, 2: 5-60.
14.  Matuszkiewicz W. 1984. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. PWN, Warszawa. Wydanie II.
15.  Matuszkiewicz W. 2001. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. PWN, Warszawa. Wydanie III zmien. i uzup.
16. Michalik S. 1990. Sukcesja wtórna półnaturalnej murawy kserotermicznej Origano-Brachypodietum w latach 1960-1984 wskutek zaprzestania wypasu w rezerwacie Kajasówka. Prądnik 2: 59-66.
17.  Michalik S. 1992. Zagrożenia i problemy aktywnej ochrony biocenoz polan reglowych Gorczańskiego Parku Narodowego. Parki Nar. i Rezerwaty Przyrody 11(4): 25-37.
18.  Moss D., Wyatt B., Cornaert M., Roekaertes M. 1991. CORINE biotopes, Brussels.
19.  Winnicki T. 1999. Zbiorowiska roślinne połonin Bieszczadzkiego Parku Narodowego (Bieszczady Zachodnie, Karpaty Wschodnie). Monografie Bieszczadzkie, t. 4.
20.  Witkowski Z. J., 2001. Polska w procesie akcesji do Unii Europejskiej: ochrona przyrody, rolnictwo, leśnictwo. Chrońmy Przyr. Ojcz., 57(1): 81-88.