Opis gatunku
Gatunek priorytetowy. Przeżuwający parzystokopytny, największy współcześnie żyjący ssak Europy. Jego typowe siedlisko stanowią duże kompleksy lasów liściastych lub mieszanych. Funkcją lasu jest przede wszystkim zapewnienie schronienia. Podstawową bazę pokarmową zapewniają łąki śródleśne lub łąki wokół kompleksu leśnego. 

Rozmieszczenie
W Karpatach żubry żyją tylko w Bieszczadach (linia białowiesko-kaukaska). Obszar występowania gatunku pokrywa się w znacznej części z obszarem Natura 2000 „Bieszczady”.

Siedlisko
Gatunek zasiedla tereny leśne z przewagą buczyny karpackiej oraz łąki i polany. Istotna część areału obejmuje tereny porolne, obecnie w znacznym stopniu zalesione sosną lub świerkiem w wyniku planowych nasadzeń lub pochodzącą z samosiewu olchą. W okresie wegetacyjnym żubry zasiedlają blisko 40 000 ha. Areał zimowy jest mniejszy. Powierzchnia i jakość siedlisk nie jest czynnikiem limitującym dla bieszczadzkiej populacji żubrów, mają one możliwość migracji poza granice kraju (Narodowy Park Połoniny na Słowacji oraz Narodowy Park Użański i Krajobrazowy Park Nadsiański na Ukrainie).

Populacja
Populacja objęta jest corocznym monitoringiem, prowadzonym przez pracowników Lasów Państwowych. W roku 2009 stwierdzono 306 osobników. Bieszczadzka populacja żubra jest podzielona na dwie izolowane przestrzennie subpopulacje. Kojarzenie w obrębie poszczególnych stad prowadzi do coraz większego spokrewnienia osobników. Aktualnie stan zdrowotny żubrów jest dobry. W bieszczadzkiej populacji występują fluktuacje liczebności w przedziałach około pięcioletnich. Ogólnie, populacja wykazuje tendencję wzrostową.

Zagrożenia
Najważniejsze zagrożenia żubra związane są z małą liczebnością populacji, izolacją stad oraz niewielką liczbą założycieli. Skutkiem kojarzeń w pokrewieństwie jest utrata zmienności genetycznej, co może powodować obniżenie odporności na choroby, zwłaszcza pochodzące od zwierząt gospodarskich. Zagrożeniem jest też kłusownictwo, zwłaszcza wzdłuż granicy polsko-ukraińskiej oraz okresowe przepłaszanie i niepokojenie żubrów przez zbieraczy runa leśnego i poroży oraz na skutek niekontrolowanego ruchu rekreacyjnych pojazdów terenowych na leśnych drogach zrywkowych. Gatunek umieszczony w „Polskiej czerwonej księdze zwierząt” i na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych” dla Karpat w kategorii EN (silnie zagrożony).

Stan ochrony
Stan ochrony gatunku w Karpatach jest niezadowalający, z uwagi na niewłaściwy stan populacji: niską liczebność i wysoki stopień spokrewnienia.

Program ochrony
Celem ochrony żubra jest osiągnięcie stabilnej demograficznie populacji o możliwe dużym zróżnicowaniu puli genowej. Sugeruje się zwiększenie liczebności żubrów do około 400 osobników przy stopniowym uzupełnianiu puli genetycznej poprzez introdukcję osobników z innych stad. Konieczne jest przy tym stworzenie warunków do migracji osobników pomiędzy subpopulacją wschodnią i zachodnią (wyznaczenie wydzieleń, które będą stanowić korytarze migracyjne), a także ze stadami po słowackiej i ukraińskiej stronie granicy. Pożądane byłoby wyłączenie z powszechnego dostępu części lasu stanowiących ostoję żubrów w okresach zwiększonej aktywności rozrodczej. W ramach stałego monitoringu gatunku przy współpracy z Regionalną Dyrekcją Lasów Państwowych w Krośnie i SGGW w Warszawie realizowany jest program poprawy struktury genetycznej bieszczadzkiej populacji żubrów.

Literatura:
Olech W. W. 2004. Bison bonasus (L., 1758). 2004. W: Adamski P., Bartel L., Bereszyński A., Kepel A., Witkowski Z. (red.) Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Ministerstwo Środowiska, Warszawa, T. 6, s. 463-468.

Perzanowski K., Januszczak M. 2004. Wstępna ocena dynamiki areałów żubrów Bison bonasus w Bieszczadach. Parki Narodowe i Rezerwaty Przyrody 4: 639-646. (in Polish).

Perzanowski K., Olech W., Januszczak M., Wołoszyn-Gałęza A. 2006. Ocena efektów introdukcji żubra w Bieszczadach. W. Anderwald (ed.). Sposoby rozpoznawania, oceny i monitoringu wartości przyrodniczych polskich lasów. Studia i Materiały CEPL, 4: 201-212.

Pucek Z., Głowaciński Z. 2001. Bison bonasus (Linne, 1758). W: Głowaciński Z. (ed.) Polska Czerwona Księga Zwierząt. Kręgowce (Polish Red Data Book of Animals. Vertebrates). PWRiL, Warszawa, s. 100-105.