Tojad morawski (Aconitum moravicum)

Rozmieszczenie
Endemit zachodniokarpacki, gatunek wysokogórski. W Polsce występuje w Beskidzie Śląskim i Żywieckim, na Babiej Górze i Policy oraz w Tatrach. Jest przedmiotem ochrony w 5 obszarach Natura 2000, obejmując blisko 100% populacji w regionie alpejskim. Notowany na wysokości około 1500 m n.p.m., i niżej, schodząc wzdłuż potoków, aż do regla dolnego.


Siedlisko
Tojad morawski w Karpatach Zachodnich występuje w ziołoroślach subalpejskich i reglowych (6430-1) oraz w młakach górskich (7230-1). Ponadto spotykany jest w mszarnikach z klasy Montio-Cardaminetea, wśród traworośli Poo-Deschampsietum w młakach i halach w piętrze regla górnego. 


Populacja
Całkowitą liczebność populacji krajowej szacuje się na około 3000-3500 osobników. Gatunek wymaga dalszych badań inwentaryzacyjnych. Nie są też znane trendy liczebności jego populacji. Najliczniejsze populacje gatunku znajdują się na zachodnim krańcu zasięgu: na Baraniej Górze i na Pilsku, umiarkowanie liczne na Babiej Górze i nieliczne na Policy oraz w Tatrach. Na Baraniej Górze i na Pilsku rośnie wyłącznie w jednogatunkowych populacjach, w pozostałych pasmach górskich, tj. na Babiej Górze, Policy i w Tatrach, w mieszanych populacjach z tojadem mocnym Aconitum firmum lub dzióbatym A. variegatum. Populacja tojadu morawskiego występuje w rozproszeniu, zajmując łącznie powierzchnię około 10 ha. Dostępne siedlisko jest znacznie większe, choć trudne do określenia ze względu na charakter: występuje w rozproszeniu, w drobnopowierzchniowej mozaice z innymi typami siedlisk.


Zagrożenia
Głównym zagrożeniem tojadu morawskiego jest działalność człowieka, zwłaszcza mechaniczne niszczenie siedlisk gatunku, związane z prowadzeniem prac leśnych, lub też rekreacyjnym wykorzystaniem terenu, powodującym rozjeżdżanie, rozdeptywanie czy zrywanie kwiatów. Drugim typem są zagrożenia wynikające z przyczyn naturalnych, przede wszystkim sukcesyjne przemiany zbiorowisk, tj. zarastanie przez borówczyska, maliniska oraz wysokie byliny i traworośla, konkurencyjne w stosunku do tojadu. Zmiany te wynikają z zarzucenia gospodarowania w wyższych położeniach w Beskidach, a zwłaszcza pasterstwa. Gatunek w „Polskiej czerwonej księdze roślin” z 2001 r. i w „Czerwonej księdze Karpat polskich” z 2008 r. ma kategorię VU (narażony).


Stan ochrony
Najlepsze warunki rozwoju i perspektywy ochrony gatunek znajduje obecnie na obszarze Babiogórskiego Parku Narodowego. Jeśli pojawiają się tutaj zagrożenia, to wynikają one jedynie z procesów naturalnych (głównie powstawanie osuwisk). Na pozostałych poddany jest presji ludzkiej. W skali regionu alpejskiego stan ochrony gatunku jest oceniony jako pośredni między właściwym a niewłaściwym: FV↓


Program ochrony
Celem ochrony jest utrzymanie populacji gatunku na aktualnych stanowiskach, we wszystkich zasiedlonych przez niego pasmach górskich. Przy obecnym braku wiedzy na temat dynamiki liczebności tojadu morawskiego w regionie alpejskim, działania ochronne powinny ograniczyć się do zabezpieczenia stanowisk narażonych na bezpośrednią ingerencję człowieka:
• w obszarach zniszczonych przez pował drzewostanów świerkowych na Baraniej Górze i Policy, na stanowiskach tojadu morawskiego oraz w ich otoczeniu, należy zaniechać intensywnych zabiegów rekultywacyjnych z wykorzystaniem ciężkiego sprzętu;
• rozważyć projekt stworzenia obszaru chronionego na Malinowskiej Skale na Baraniej Górze, gdzie obok tojadów: morawskiego i dzióbatego, znajduje się drugie w Polsce (po Babiej Górze) stanowisko okrzynu jeleniego Laserpitium archangelica;
• na Pilsku należy podjąć działania mające na celu ograniczenie dostępu do stanowisk poprzez odpowiednie wytyczenie szlaku, połączone z działaniami edukacyjnymi w postaci czytelnych tablic, umieszczonych przy szlaku turystycznym, informujących o walorach przyrodniczych terenu;
• należy kontynuować prace inwentaryzacyjne w Tatrach, a na odnalezionych stanowiskach przywrócić okresowe, ekstensywne użytkowanie pasterskie.
 

 

Literatura
Mitka J. 2003. The genus Aconitum L. in Poland and adjacent countries. Instytut Botaniki UJ, Kraków.