Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Tatry" [pobierz pdf]

Streszczenie strategii zarządzania obszarem Natura 2000 „Tatry”

Opis obszaru

Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru
Obszar PLC120001 Tatry, o powierzchni 21 045 ha, jest zarówno obszarem ptasim, jak i siedliskowym sieci Natura 2000. Obszar ptasi został wyznaczony rozporządzeniem Ministra Środowiska w lipcu 2004 r. Obszar siedliskowy został zatwierdzony przez Komisję Europejską jako Obszar o Znaczeniu dla Wspólnoty w styczniu 2008 r. 
Obszar Natura 2000, obejmujący cały masyw Tatr Polskich,  leży w województwie małopolskim, powiecie nowotarskim, na terenie czterech gmin: Kościelisko, Zakopane, Bukowina Tatrzańska, Poronin. Od strony północnej i północno-wschodniej na znacznym odcinku obszar graniczy z gruntami wsi Kościelisko, miasta Zakopane oraz wsi Poronin, Murzasichle, Małe Ciche, Bukowina Tatrzańska i Brzegi. Od północnego zachodu granicę stanowią lasy “Wspólnoty Ośmiu Wsi” w Witowie. Południowa, wschodnia i zachodnia granica obszaru na odcinku 53,2 km pokrywa się z granicą państwową ze Słowacją. Jest to równocześnie granica z obszarem Natura 2000 położonym w słowackiej części Tatr. Na północ od obszaru PLC120001 Tatry, w stosunkowo niewielkiej odległości znajduje się kilka innych obszarów Natura 2000: Torfowiska Orawsko-Nowotarskie, Babia Góra, Pieniny i Gorce.

Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego
Tatry, położone w centralnej części Karpat Zachodnich, stanowią najwyższy i najcenniejszy przyrodniczo masyw górski pomiędzy Alpami i Kaukazem. Polska, północna część Tatr obejmuje Tatry Wysokie, zbudowane ze skał krystalicznych i metamorficznych oraz Tatry Zachodnie, zbudowane ze skał osadowych, wapiennych. Charakterystyczne jest występowanie tzw. pięter klimatyczno-roślinnych: piętra regla dolnego, czyli piętra lasów mieszanych o umiarkowanie chłodnym klimacie, piętra regla górnego, czyli piętra borów świerkowych o klimacie chłodnym, piętra subalpejskiego (kosodrzewiny) z klimatem bardzo chłodnym, piętra alpejskiego z dominacją muraw wysokogórskich z klimatem umiarkowanie zimnym i piętra subniwalnego (turniowego), ze skąpą pokrywą roślinną, której płaty rozrzucone są wśród nagich skał. Zróżnicowanie warunków klimatycznych wzdłuż gradientu wysokościowego, różnorodna rzeźba oraz podłoże geologiczne i gleby stanowią o ogromnym zróżnicowaniu siedlisk i roślinności, a w konsekwencji o bardzo dużej różnorodności biologicznej Tatr. 
Zbiorowiska leśne reprezentowane są przez zbiorowiska świerczyn, jedlin, buczyn oraz występujące w niewielkich płatach jaworzyny górskie, olszynę karpacką, reliktowe laski sosnowe, bory świerkowo-limbowe i laski jarzębinowo-wierzbowe. W reglu dolnym dominowały kiedyś lasy bukowo-jodłowe. Obecnie regiel dolny zdominowany jest przez sztuczne monokultury świerkowe, nasadzone po zniszczeniu większości buczyn przez dawne górnictwo, hutnictwo i gospodarkę leśną. W piętrze regla górnego panuje bór świerkowy. 
Większość zbiorowisk nieleśnych, w tym wszystkie występujace powyżej górnej granicy lasu, to roślinność o charakterze naturalnym, jak zbiorowiska porostów epilitycznych na „nagich skałach”, roślinność szczelin skalnych, piargów, wyleżysk śnieżnych, mszarników, murawy wysokogórskie, ziołorośla, traworośla, borówczyska, bażynowiska i zarośla kosodrzewiny. Wśród nich są 4 zespoły endemiczne. Zbiorowiska półnaturalne (głównie różne typy łąk) związane są przede wszystkim z polanami reglowymi. W otoczeniu schronisk, szałasów, wzdłuż szlaków rozwija się roślinność synantropijna. 
Na terenie obszaru występuje około 3100 gatunków roślin i grzybów, w tym wiele gatunków zagrożonych i rzadkich w Polsce oraz gatunków objętych ochroną prawną. Wiele z nich ma w Tatrach swoje jedyne stanowiska na terenie Polski. Wśród roślin kwiatowych jest 35 endemitów lub subendemitów karpackich.
Charakterystyczną cechą fauny jest występowanie gatunków typowych dla gór i dalekiej północy (borealno–górskie) oraz wyłącznie górskich. Stwierdzono dotychczas około 5100 gatunków, w tym blisko 170 gatunków kręgowców, wśród których najliczniejszą grupą są ptaki – około 100 gatunków lęgowych. Świat bezkręgowców jest jeszcze niedostatecznie poznany. Dla wielu gatunków zwierząt Tatry są jedynym lub jednym z nielicznych miejsc występowania w Polsce.

Przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 i priorytety w ochronie
Dokumentacja obszaru PLC120001 Tatry wskazuje, że, przedmiotem ochrony w tym obszarze powinny być:
 - 32 typy siedlisk przyrodniczych z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej,
- 6 gatunków roślin, 
- 13 gatunków zwierząt innych niż ptaki,
- 15 gatunków ptaków.
Zgodnie z aktualną wiedzą, lista przedmiotów ochrony w obszarze Natura 2000 Tatry wymaga weryfikacji. Poniżej przedstawiono ją wraz z sugerowanymi zmianami. W nawiasach podano aktualne ustalenia co do stanu ochrony siedlisk i gatunków (FV – właściwy, U1 – niezadowalający, U2 – zły, XX – nieznany).

Typy siedlisk przyrodniczych 
3160 Naturalne, dystroficzne zbiorniki wodne (FV)
3220 Pionierska roślinność na kamieńcach i żwirowiskach górskich potoków (FV)
3240 Zarośla wierzbowe na kamieńcach i żwirowiskach górskich potoków (siedlisko nie występuje w obszarze; do usunięcia jako przedmiot ochrony)
4060 Wysokogórskie borówczyska bażynowe (FV)
*4070 Zarośla kosodrzewiny (Pinetum mugo) (FV)
4080 Subalpejskie zarośla wierzby lapońskiej lub śląskiej Salicetum silesiacae i Salix silesiaca-Alnus viridis (FV; siedlisko nie wymienione w dokumentacji obszaru; powinno być uznane za przedmiot ochrony)
5130 Zarośla jałowca na murawach i wrzosowiskach (FV)
6150 Wysokogórskie murawy acydofilne (Juncion trifidi) i bezwapienne wyleżyska śnieżne (Salicion herbaceae) (FV)
6170 Nawapienne murawy wysokogórskie (Seslerion tatrae) i wyleżyska śnieżne (Arabidion coeruleae) (FV)
*6230 Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (siedlisko praktycznie nie występuje w obszarze; do usunięcia jako przedmiot ochrony)
6430 Ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) (XX)
6520 Górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygono-Trisetion) (U1)
*7110 Torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą (XX)
7120 Torfowiska wysokie zdegenerowane lecz zdolne do regeneracji (siedlisko nie występuje w obszarze; do usunięcia jako przedmiot ochrony) 
7140 Torfowiska przejściowe i trzęsawiska (przeważnie z roślinnością z Scheuchzerio-Caricetea nigrae) (FV)
*7220 Źródliska wapienne ze zbiorowiskami Cratoneurion commutati (FV)
7230 Górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk (XX)
8110 Piargi i gołoborza krzemianowe (XX)
8120 Piargi i gołoborza wapienne ze zbiorowiskami Papaverion tatrici lub Arabidion alpinae (XX)
*8160 Podgórskie i wyżynne rumowiska wapienne (XX)
8210 Wapienne ściany skalne ze zbiorowiskami Potentilletalia caulescentis (XX)
8220 Ściany skalne i urwiska krzemianowe ze zbiorowiskami z Androsacetalia vandellii (XX)
8310 Jaskinie nie udostępniane do zwiedzania (FV)
9110 Kwaśne buczyny (Luzulo-Fagenion) (XX)
9130 Żyzne buczyny (Dentario glandulosae-Fagenion, Galio odorati-Fagenion) (XX)
9140 Środkowoeuropejskie, subalpejskie i górskie lasy bukowe z jaworem oraz szczawiem górskim (XX)
9150 Ciepłolubne buczyny storczykowe (Cephalanthero-Fagenion) (XX)
*9180 Jaworzyny i lasy klonowo-lipowe na stromych stokach i zboczach (FV)
91E0 Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albae, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe) (XX)
*91Q0 Reliktowe laski sosnowe (Erico-Pinion) (FV)
9410 Górskie bory świerkowe (Piceion abietis) (U1)
9420 Górskie bory świerkowe z limbą i modrzewiem (FV)

Gatunki roślin 
Buxbaumia viridis bezlist okrywowy (U1)
Drepanocladus vernicosus sierpowiec błyszczący (U1)
Cypripedium calceolus obuwik pospolity (FV)
Campanula serrata dzwonek piłkowany (XX)
*Pulsatilla slavica sasanka słowacka (FV)
*Cochlearia tatrae warzucha tatrzańska (FV)

Gatunki zwierząt (inne niż ptaki)
*sichrawa karpacka Pseudogaurotina excellens (U1)
biegacz urozmaicony Carabus variolosus (FV)
kumak górski Bombina variegata (U1)
traszka karpacka Triturus montandoni (FV)
nocek Bechsteina Myotis bechsteinii (FV)
nocek duży Myotis myotis (FV)
*świstak tatrzański Marmota marmota latirostris (FV)
darniówka tatrzańska Microtus tatricus (FV)
*niedźwiedź brunatny Ursus arctos (U1)
*wilk Canis lupus (U1)
wydra Lutra lutra (FV)
ryś europejski Lynx lynx (XX)
*kozica tatrzańska Rupicapra rupicapra tatrica (FV)
* Gwiazdką oznaczono priorytetowe typy siedlisk i gatunków, tzn. takie, za których ochronę Wspólnota Europejska ponosi szczególną odpowiedzialność. 

Gatunki ptaków 
bocian czarny Ciconia nigra (gatunek nie powinien być traktowany jako przedmiot ochrony w OSOP)
orzeł przedni Aquila chrysaetos (FV)
sokół wędrowny Falco peregrinus (XX)
jarząbek Bonasa bonasia (FV; gatunek nie wymieniony w dokumentacji obszaru jako przedmiot ochrony; do wprowadzenia jako przedmiot ochrony)
głuszec Tetrao urogallus (FV)
cietrzew Tetrao tetrix (FV)
mornel Charadrius morinellus (XX)
puchacz Bubo bubo (U1)
sóweczka Glaucidium passerinum (FV)
włochatka Aegolius funereus (FV; gatunek nie wymieniony w dokumentacji obszaru jako przedmiot ochrony; do wprowadzenia jako przedmiot ochrony)
dzięcioł trójpalczasty Picoides tridactylus (FV)
podróżniczek Luscinia svecica (FV)
płochacz halny Prunella collaris (FV)
drozd obrożny Turdus torquatus (FV)
pomurnik Tichodroma muraria (FV)
pliszka górska Motacilla cinerea (FV)
pluszcz Cinclus cinclus (FV)
orzechówka Nucifraga caryocatactes (FV)

Głównym celem ochrony na obszarze Natura 2000 Tatry jest utrzymanie lub odtworzenie właściwego stanu typów siedlisk przyrodniczych i gatunków, uznanych za przedmioty ochrony w tym obszarze. Osiągnięciu tego celu służyć będzie ochrona Tatr w formie parku narodowego, sprzyjająca zachowaniu powierzchni i jakości siedlisk przyrodniczych oraz siedlisk gatunków. 
W przypadku nieleśnych typów siedlisk przyrodniczych o charakterze naturalnym, tworzących piętra alpejskie i subalpejskie Tatr, celem ochrony jest utrzymanie całego naturalnego i dynamicznego kompleksu tych siedlisk, a nie powierzchni poszczególnych typów. Siedliska te powinny być objęte, jak dotychczas, ochrona bierną z zabezpieczaniem płatów narażonych na bezpośrednią destrukcję. Ten sam sposób ochrony jest najwłaściwszy dla leśnych siedlisk przyrodniczych o nieprzekształconej przez człowieka strukturze. Dotyczy to większości lasów górnego regla i niewielkiej części lasów w reglu dolnym, w tym nielicznych dobrze zachowanych płatów buczyn i drzewostanów świerkowych o naturalnym charakterze na ubogich siedliskach. W przypadku siedlisk leśnych o zniekształconej strukturze pożądane jest przywracanie ich do stanu właściwego. W odniesieniu do półnaturalnych nieleśnych siedlisk przyrodniczych polan reglowych niezbędna jest ochrona czynna, polegająca na umiarkowanym użytkowaniu kośnym i pasterskim. 
Podstawowym sposobem ochrony większości gatunków i ich siedlisk powinna być ochrona bierna. Potrzebne jest jednak podejmowanie działań dla zapewnienia zwierzętom spokoju, zwłaszcza w okresie rozrodu, i zapobieganie ich synantropizacji. Stanowiska niektórych gatunków roślin powinny być objęte kontrolą w okresie kwitnienia, aby zapobiec ich zrywaniu. Prace leśne w strefie ochrony częściowej i krajobrazowej parku powinny być prowadzone z uwzględnieniem biologii i wymagań siedliskowych gatunków. Dla ochrony dużych drapieżników istotne jest także utrzymanie łączności obszaru z innymi ostojami przyrody, w tym z sąsiednimi obszarami Natura 2000, poprzez korytarze migracyjne. Działania z zakresu ochrony czynnej przewidziane są dla gatunków związanych z siedliskami podlegającymi zmianom (np. sichrawa karpacka, kumak górski, nietoperze, sierpowiec błyszczący, czy dzwonek piłkowany na stanowiskach na polanach reglowych).  
Obszar Natura 2000 Tatry ma szczególne znaczenie dla zachowania typów siedlisk przyrodniczych i gatunków o charakterze górskim i wysokogórskim i gatunków, a takze gatunków zwierząt o charakterze puszczańskim. Priorytetami w ochronie powinny być:
• górskie bory świerkowe 9410, górskie bory świerkowe z limbą i modrzewiem 9420, reliktowe laski sosnowe 91Q0, jaworzyny 9180, zarośla kosodrzewiny 4070, wysokogórskie murawy acydofilne i nawapienne oraz wyleżyska śnieżne 6150 i 6170, piargi krzemianowe i wapienne 8110 i 8120 oraz wapienne ściany skalne 8210;
• warzucha tatrzańska i sasanka słowacka; 
• kozica tarzańska, świstak tatrzański, sichrawa karpacka, darniówka tatrzańska, niedźwiedź brunatny;
• płochacz halny, pomurnik, drozd obrożny, głuszec, dzięcioł trójpalczasty, podróżniczek.
Wymienione typy siedlisk i gatunki powinny być traktowane jako przedmioty specjalnej troski i wymogi ich zachowania powinny mieć pierwszeństwo w działaniach ochronnych prowadzonych na obszarze.

Problemy związane z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań
Z przeglądu aktualnych zagrożeń dla utrzymania bądź odtworzenia dobrego stanu siedlisk przyrodniczych i gatunków siedlisk wynika, że najpoważniejsze z nich wiążą się z presją turystyki masowej i kwalifikowanej, a także nielegalną penetracją terenu poza szlakami i nielegalną wspinaczką skałkową. W przypadku zwierząt efektem jest niepokojenie, niebezpieczne zwłaszcza w okresie rozrodu i wychowu młodych, które może prowadzić do obniżenia sukcesu rozrodczego. W przypadku siedlisk dochodzi do lokalnego niszczenia ich płatów, np. w bezpośrednim sąsiedztwie szlaków, miejsc widokowych, schronisk. Ponieważ nie wydaje się możliwe ograniczanie środkami administracyjnymi liczby osób odwiedzających Tatry, potrzebne jest wprowadzenie ograniczeń przestrzennych i czasowych dla ruchu turystycznego, np. okresowe wyłączanie części szlaków, wyłączanie mateczników zwierząt z udostępnienia dla narciarstwa skiturowego, czy wyłączanie pewnych terenów wspinaczkowych w okresie lęgowym ptaków. Nie należy zwiększać presji turystycznej poprzez udostępnienie w okresie letnim krzesełkowych kolei linowych, organizowanie parkingów bezpośrednio przy granicy obszaru. Nie należy rozwijać infrastruktury narciarskiej w rejonie Kasprowego Wierchu. Potrzebne jest też skuteczniejsze egzekwowanie już istniejących przepisów dla zapobiegania nielegalnej penetracji terenów poza szlakami oraz działalność informacyjno-edukacyjna. 
Problemem są znaczne przekształcenia lasów regla dolnego przez działalność człowieka, które w efekcie są zdominowane przez sztuczne drzewostany świerkowe. Drzewostane te są podatne na uszkodzenia powodowane przez czynniki naturalne -wiatr, śnieg, mróz, a w konsekwencji na gradacje owadów kambiofagicznych (głównie kornika drukarza). Dotyczy to zwłaszcza lasów dolnoreglowych we wschodniej części obszaru. Sztuczne drzewostany świerkowe podlegają przebudowie, która ma na celu przywrócenie składu gatunkowego odpowiedniego dla warunków siedliska. Prowadzenie tych działań wymaga kontrolowania gradacji kornika drukarza (spowolnienie tempa rozpadu drzewostanu) metodami czynnej ochrony. W borach świerkowych o charakterze naturalnym (głównie w reglu górnym) uszkodzenia od wiatru, śniegu i mrozu, a następnie masowy pojaw owadów pasożytniczych są zjawiskami kształtującymi dynamike tych drzewostanów i nie należy ingerować w ich skutki
Istotnym problemem w ochronie półnaturalnych siedlisk przyrodniczych w strefie regli jest zaprzestanie użytkowania wiekszości polan reglowych, co spowodowało uruchomienie tam procesów sukcesji naturalnej. Polany zarastają lasem. Zmniejsza się powierzchnia i zmienia struktura siedlisk nieleśnych. Choć siedliska polany są tworem działalności człowieka, wpisały się już we współczesny krajobraz Tatr i stanowią istotny element ich różnorodności biologicznej. Pożądane jest więc ich zachowanie. W tym celu należy przywrócić ograniczone użytkowanie pastersko-kośne i okresowo usuwać podrost drzew i krzewów.
Zachowanie siedlisk i gatunków Natura 2000 we właściwym stanie ochrony zależy nie tylko od działań w obrębie samego obszaru Natura 2000, ale także na terenach przyległych. Obszar powinien mieć funkcjonalne połączenia z innymi karpackimi ostojami (np. (Babią Górą, Gorcami i Pieninami), poprzez tzw. korytarze ekologiczne, umożliwiające migrację i dyspersję gatunków zwierząt i roślin. Potrzebne są odpowiednie zapisy w planach zagospodarowania przestrzennego uniemożliwiające zabudowę na terenach przylegających do granic parku, a także zabudowę terenów istniejących jeszcze korytarzy ekologicznych. 

Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)  

Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000
Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody zarządzajacym obszarem Natura 2000 na terenie parku narodowego jest dyrektor parku. W Tatrzańskim Parku Narodowym ochronie podlega cała przyroda i walory krajobrazowe, a celem tej ochrony jest zachowanie różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i składników przyrody nieożywionej i walorów krajobrazowych, przywrócenie właściwego stanu zasobów i składników przyrody oraz odtworzenia zniekształconych siedlisk przyrodniczych, siedlisk roślin, siedlisk zwierząt lub siedlisk grzybów. Natomiast na obszarze Natura 2000 Tatry ochronie podlegają określone elementy przyrody - siedliska przyrodnicze oraz gatunki roślin i zwierząt, dla których zachowania obszar ma istotne znaczenie w skali kraju lub w skali regionu biogeograficznego alpejskiego. Ochrona siedlisk i gatunków Natura 2000 jest już więc z założenia wkomponowana w cele ochrony parku narodowego. Przygotowana w ramach projektu norweskiego strategia zarządzania obszarem Natura 2000 Tatry może być pomocna przy opracowaniu przyszłego planu ochrony TPN, który będzie musiał uwzględniać zakres planu zadań ochronnych lub zakresu planu ochrony przewidzianego dla obszaru Natura 2000. 
Obszar Natura 2000 Tatry jest obszarem przygranicznym. Po stronie słowackiej ma on swój odpowiednik, wyznaczony dla ochrony podobnych siedlisk i gatunków oraz ptaków jak PLC120001. Pożądana będzie współpraca zarządzających obu obszarów w zakresie ochrony siedlisk przyrodniczych i gatunków, będących ich wspólną troską.

Opracowanie: Małgorzata Makomaska - Juhiewicz