Projekt PL0108 „Optymalizacja wykorzystania zasobów sieci Natura 2000 dla zrównoważonego rozwoju w Karpatach” realizowany jest w Instytucie Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w ramach Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Islandia, Liechtenstein, Norwegia).
czytaj więcej »O projekcie
Działania projektu
Natura 2000 w Karpatach
Ponikło kraińskie (Eleocharis carniolica)
Rozmieszczenie
W regionie alpejskim gatunek znany jest z 1 stanowiska w Beskidzie Niskim, gdzie po raz pierwszy został zaobserwowany w 1996 roku i z 3 stanowisk w Bieszczadach (obserwacje z lat 2007-2008). Są to tereny dwóch obszarów Natura 2000: Ostoja Jaśliska i Bieszczady. Obejmują one całą populację karpacką gatunku. Zlokalizowane są w przedziale wysokościowym od 600 do 750 m n.p.m.
Siedlisko
Gatunek rośnie na siedliskach zaburzonych w wyniku działań człowieka, w zagłębieniach dróg leśnych, gdzie utrzymuje się woda, lub przynajmniej duża wilgotność podłoża. Występuje w towarzystwie przypadkowych gatunków, nie tworzących zespołu w sensie fitosocjologicznym, są to: sit rozpierzchły Juncus effusus, mietlica psia Agrostis canina, manna jadalna Glyceria fluitans, jaskier płomiennik Ranunculus flammula i rozłogowy R. repens, tojeść gajowa Lysimachia nemorum, rdest ostrogorzki Polygonum hydropiper, przytulia błotna Galium palustre, torfowce Sphagnum spp.
Populacja
Liczebność gatunku na znanych stanowiskach jest niewielka, szacowana łącznie na 1500-1600 kęp, z czego ponad 90% występuje w Bieszczadach. W okresie blisko 10 lat zaobserwowano fluktuacje sięgające około 50% liczebności. Populacje rozproszone są na powierzchni obejmującej mniej niż 1 ha. Potencjalne siedliska gatunku są częste, zajmują znacznie większą powierzchnię, trudną do określenia ze względu na ich nieustabilizowany charakter.
Zagrożenia
Zagrożenie stanowią przemiany sukcesyjne, prowadzące do zarośnięcia przez ekspansywną roślinność o charakterze wilgotnych ziołorośli lub przez jeżyny dogodnych dla gatunku otwartych, mulistych siedlisk. Bardzo ważną rolę w tym procesie odegrać może odwodnienie siedliska (w tym przypadku wyrażające się zanikiem znacznych wahań poziomu wody, obejmującym przejściowe, całkowite zanurzenie roślin ponikła), skutkujące brakiem odnawiania otwartych, odsłanianych periodycznie fragmentów dna i brzegów astatycznych zbiorników wodnych, będących właściwym siedliskiem gatunku i umożliwiających jego odnawianie. Gatunek zamieszczony w „Czerwonej księdze Karpat polskich” z 2008 r. z kategorią VU (narażony).
Stan ochrony
W Bieszczadach, głównym rejonie występowania ponikła w regionie alpejskim, stan ochrony gatunku jest oceniony jako stan niewłaściwy U1↑. W zachodniej części zasięgu gatunku w regionie, na stanowisku w Ostoi Jaśliskiej stan populacji jest zły U2. W skali całego regionu stan ochrony gatunku klasyfikuje się jako niewłaściwy: U1.
Program ochrony
Celem ochrony gatunku w regionie alpejskim jest utrzymanie istniejących stanowisk oraz zabezpieczenie odpowiadających mu siedlisk na terenie obszarów Natura 2000. Wszystkie polskie stanowiska ponikła mają charakter antropogeniczny (koleiny na drogach gruntowych, wyrobiska, zawdzięczające swe istnienie wyłącznie aktualnej lub wcześniejszej aktywności człowieka). Prawdopodobnie działalność ludzka o niewielkim natężeniu jest niezbędnym warunkiem przetrwania gatunku.
Zabiegi ochronne ukierunkowane specjalnie na ponikło kraińskie zastosowano tylko na jednym stanowisku (Moszczaniec – Jasiel), gdzie zmieniono przebieg drogi zrywkowej i zmniejszono ocienienie stanowiska.
Propozycje działań ochronnych w odniesieniu do omawianego gatunku obejmują:
• ochronę przed bezpośrednim zniszczeniem w wyniku znacznej intensyfikacji eksploatacji dróg leśnych na których występują (bądź np. przebudowy tych dróg na utwardzone);
• ochronę przed trwałym odwodnieniem siedliska – jeżeli może to być spowodowane działalnością człowieka (lub jej zaniechaniem). Zapewnienie odpowiedniego uwodnienia zapobiegnie w dużej mierze zmianom sukcesyjnym, grożącym wyparciem ponikła kraińskiego przez bardziej ekspansywne i o bujniejszym wzroście byliny;
• ochronę przed zacienieniem i zagłuszeniem stanowisk przez roślinność w sąsiedztwie poprzez doraźne usuwanie drzew i krzewów zacieniających stanowiska oraz umiarkowaną eksploatację dróg leśnych.
Literatura
Oklejewicz K. 1997. Eleocharis carniolica (Cyperaceae) – a species new to Poland. Fragm. Flor. Geobot. 42 (1): 194-195.
Paul. W. 2004. Eleocharis carniolica W. D. J. Koch. W: B. Sudnik-Wójcikowska, H. Werblan-Jakubiec (red.) Poradnik ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000. Tom 9. Gatunki roślin. Wyd. Min. Środowiska, Warszawa; ss. 116-121.
Paul W., Wayda M. 1999. The new localities for Eleocharis carniolica (Cyperaceae) in Poland. Fragm. Flor. Geobot. 44 (1): 195-199.