Pionierska roślinność na kamieńcach górskich potoków (3220)

 

Rozmieszczenie
Kamieńce występują pospolicie nad rzekami i potokami karpackimi. Znaczna część odcinków rzek z wykształconymi kamieńcami znajduje się na terenie obszarów Natura 2000. Są to: „Dolna Skawa” (Skawa), „Torfowiska Orawsko-Nowotarskie” (Czarny Dunajec), „Tatry” (Siwa Woda, Rybi Potok, Potok Filipczański), „Białka” (Białka), „Środkowy Dunajec z dopływami” (Kamienica Łącka, Ochotnica, Dunajec), „Ostoja Magurska” (Wisłoka), „Wisłoka z dopływami” (Wisłoka, Ropa), „Jasiołka”, „Bieszczady” (San). Rzeki w Beskidzie Śląskim i Żywieckim mają wykształcone kamieńce głównie poza granicami obszarów Natura 2000, ponieważ w chronionych, górnych biegach tych rzek nie ma odpowiednich warunków morfologicznych. Ochronie podlegają jedynie kamieńce w tzw. górskich odcinkach rzek. Ze względu na charakter środowiska fizyczno-geograficznego dorzecza oraz morfologię doliny, za górskie uważa się odcinki rzek o głębokich dolinach, dużych spadkach, wąskich korytach (często z progami i wodospadami), znacznych przepływach oraz znacznych rocznych wahaniach stanów wody. Najlepiej wykształcone siedlisko występuje na roztokowych odcinkach cieków.


Charakterystyka
Za siedlisko uznaje się odcinek łożyska rzeki (koryto wraz z terenem zalewowym), gdzie są wyraźnie wykształcone kamieńce, o szerokości przynajmniej kilku metrów, wraz z ewentualnymi wyspami położonymi w nurcie rzeki. Zajmują różne areały: od niewielkich odsypów w zakolach potoków, po rozległe, liczone nawet w hektarach powierzchnie na roztokowych odcinkach rzek. Zmienny jest charakter pokrywy roślinnej, wykazującej różny stopień zwarcia, składającej się głównie z gatunków pionierskich, często z udziałem gatunków górskich, przemieszczających się w dół rzeki. 


Zagrożenia
Zagrożenie stanowi zagospodarowywanie potoków i rzek górskich, pod pozorem ochrony przeciwpowodziowej, a w szczególności działania regulujące: prostowanie koryt, budowa progów (zwłaszcza tzw. kaskadyzacja koryt) i zbiorników retencyjnych, zwężanie koryta i jego obudowa betonowymi opaskami, przyspieszające przepływ wody, nie pozwalające na kształtowanie się kamienisk, jak również na uzupełnianie zapasu materiału skalnego.


Stan ochrony
Siedlisko występuje jeszcze nad szeregiem cieków, odnawia się samoczynnie, a wobec pełnej zależności od naturalnych czynników, procesy te mogą być skuteczne i powtarzać się w czasie. Niepokojąca jest przede wszystkim utrata siedliska na zachodzie zasięgu w Beskidzie Śląskim i częściowo także w Beskidzie Żywieckim. W pozostałej części Karpat, siedlisko zmniejsza swój areał. Mimo obecności szeregu niekorzystnych zjawisk, ale jeszcze licznych stanowisk oraz elastyczności siedliska, ocenia się jego stan w regionie alpejskim jako niezadowalający: U1. 


Program ochrony
Dotychczas, w płatach siedliska, nie były prowadzone działania ochronne. Generalnie siedlisko jest z natury bardzo plastyczne i nie wymaga podejmowania działań ochrony czynnej. Dla jego funkcjonowania wystarczy naturalny rytm zalewów rzeki. Jednakże zaleca się:
• przeanalizować celowość istniejących planów hydrotechnicznych przygotowanych dla karpackich rzek i w razie potrzeby je zmodyfikować; 
• w razie układania narzutu kamiennego na brzegach rzeki należy pozostawić szerokie łożysko, stwarzając szanse na odnowienie się siedliska w obrębie tych uregulowanych odcinków; 
• usuwać gatunki obce, inwazyjne, w miejscach ich pojawiania się.