Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Ostoja Gorczańska i Gorce" [pobierz pdf]

Streszczenie strategii zarządzania obszarem Natura 2000 „Ostoja Gorczańska i Gorce”

Opis obszaru

Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru
Obszar został zaproponowany do sieci Natura 2000 w 2006 r. przez Instytut Ochrony Przyrody PAN w porozumieniu Dyrekcją Gorczańskiego Parku Narodowego. Komisja Europejska zatwierdziła utworzenie Specjalnego Obszaru Ochrony Siedlisk PLH120018 „Ostoja Gorczańska” w styczniu 2008 r. Ostoja obejmuje całe pasmo Gorców wraz z dolinami potoków Jaszcze i Jamne na południu oraz pasmem Mogielicy (fragmentem Beskidu Wyspowego) na północnym wschodzie.

Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego
Obszar Natura 2000 „Ostoja Gorczańska” obejmuje centralne fragmenty pasma Gorców, leżące w strefie od ok. 600 – 1310 m n.p.m.
Podłoże geologiczne stanowią tu utwory fliszu karpackiego płaszczowiny magurskiej. Na stokach północnych często spotyka się wychodnie skał piaskowcowych. Odnaleziono tu kilka niewielkich jaskiń szczelinowych. Grzbiety górskie są szerokie i płaskie, a doliny głęboko wcięte. Ostoja jest obszarem źródliskowym dopływów Dunajca i Raby. Sieć potoków na terenie ostoi jest bardzo gęsta. 
Występują tu dwa piętra roślinności: regiel dolny (600 – 1150 (1200) m. n.p.m.) i regiel górny (1150 1310 m n.p.m). Do ok. 800 m n.p.m. dominują bory świerkowo – jodłowe, a wyżej (800-1150) przeważają lasy bukowe i mieszane. Skład gatunkowy tych lasów urozmaica domieszka takich gatunków, jak: jawor, jesion, sporadycznie klon pospolity, brzoza brodawkowata i jarzębina. Roślinność leśną regla górnego stanowią górskie bory świerkowe. W niższych położeniach, w dolinach cieków spotkać można bogate gatunkowo nadrzeczne olszyny, a miejscami, w lokalnych zabagnieniach – olszynę bagienną. W miejscach o zwiększonej wilgotności podłoża lub przy wysiękach wody, występują eutroficzne młaki. Najbardziej charakterystyczną dla środowiska Gorców cechą jest mozaikowy układ lasów i terenów nieleśnych. W szczytowych partiach gór znajdują się liczne, rozległe polany leśne, ukształtowane w wyniku prowadzonej już od XIV wieku gospodarki pasterskiej. Na polanach, zlokalizowanych z reguły na wypłaszczeniach grzbietów i dogodnych dla pasterstwa stokach, dominowały niegdyś łąki mieczykowo-mietlicowe. Z powodu zaprzestania wypasu owiec i bydła, stopniowo zarastają one lasem.

Cele ochrony obszaru Natura 2000

 
W Ostoi Gorczańskiej głównym celem ochrony jest ochrona bioróżnorodności, związanej przede wszystkim z pozostałościami puszczy karpackiej. Przedmiotami ochrony jest tu 17 typów siedlisk przyrodniczych: 
3220 Pionierska roślinność na kamieńcach górskich potoków (stan ochrony U1)
*6230 Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (stan ochrony U1)
6430 Ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) i ziołorośla nadrzeczne(Convolvuletalia sepium) (stan ochrony FV)
6510 Niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (Arrhenatherion elatioris) (stan ochrony U1)
6520 Górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygono-Trisetion) (stan ochrony U1)
*7110 Torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą (żywe) (stan ochrony U1)
7120 Torfowiska wysokie zdegradowane, zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji (7120) (stan ochrony U1)
7140 Torfowiska przejściowe i trzęsawiska (przeważnie z roślinnością z Scheuchzerio-Caricetea) (stan ochrony U1)
7220 Źródliska wapienne ze zbiorowiskami Cratoneurion commutati (stan ochrony U1)
7230 Górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk (stan ochrony FV)
8220 Ściany skalne i urwiska krzemianowe ze zbiorowiskami z Androsacetalia vandelii (stan ochrony FV)
8310 Jaskinie nieudostępnione do zwiedzania (stan ochrony U1)
9110 Kwaśne buczyny (Luzulo-Fagenion) (stan ochrony U1)
9130 żyzne buczyny (Dentario glandulosae-Fagenion, Galio odorati-Fagenion) (stan ochrony FV)
9410 Górskie bory świerkowe (Piceion abietis część – zbiorowiska górskie) (stan ochrony U1)
*91D0 bory i lasy bagienne (stan ochrony U2)
91E0 Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albofragilis, Populetum albae, Alnenion) (stan ochrony U1)

oraz 13 gatunków roślin i zwierząt z Załącznika II Dyrektywy Siedliskowej:
Bezlist okrywowy Buxbaumia viridis (stan ochrony U1)
Biegacz urozmaicony Carabus variolosus (stan ochronyFV)
Zalotka większa Leucorrhinia pectoralis (stan ochrony U1)
Poczwarówka zwężona Vertigo angustior (stan ochrony U1)
Kumak górski Bombina variegata (stan ochrony FV)
Traszka grzebieniasta Triturus cristatus (stan ochrony U1)
Traszka karpacka Triturus montadoni (stan ochrony FV)
Nocek duży Myotis myotis (stan ochrony U1)
Podkowiec mały Rhinolophus hipposideros (stan ochrony U1)
Ryś Lynx lynx (stan ochrony FV)
Wydra Lutra lutra (stan ochrony FV)
Wilk Canis lupus (stan ochrony FV)
Niedźwiedź brunatny Ursus arctos (stan ochrony U1)

Analiza problemów związanych z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań

Siedliska nieleśne
Podstawowym problemem zachowania nieleśnych siedlisk przyrodniczych polan reglowych jest zanik gospodarki pasterskiej. Postępująca sukcesja naturalna prowadzi do degradacji i zaniku większości łąk świeżych i muraw bliźniczkowych. Problem wynika przede wszystkim z małej opłacalności pasterskiego i kośnego użytkowania polan, znacznego rozdrobnienia prywatnej własności oraz malejącej liczby osób przygotowanych do prowadzenia tradycyjnej gospodarki rolnej w rejonach górskich. Dopłaty rolno -środowiskowe, mające promować ekstensywną gospodarkę kośną i pastwiskową nie spełniają tutaj swojej roli. Nie są dostosowane do trudnych warunków górskich, a procedury ich przyznawania według zainteresowanych nimi rolników są zbyt zawiłe. 
Czynna ochrona łąk górskich i zbiorowisk murawowych wymaga osobnego finansowania. Konieczna jest też pilna zmiana zasad i procedur dopłat rolno środowiskowych dla prywatnych właścicieli. 

Siedliska leśne
Przy zachowaniu dotychczasowego sposobu gospodarowania stan zachowania gorczańskich lasów nie powinien ulec zasadniczemu pogorszeniu. Jedyne czynniki mogące negatywnie wpływać na siedliska leśne to nadmierne pozyskanie w lasach prywatnych (stanowiących ok. 30% lasów) bądź stosowanie do zrywki i wywozu drewna ciężkiego sprzętu. Nie ma przy tym aktualnie żadnego systemu dopłat dla właścicieli, którzy dla realizacji celów ochronnych mieliby zmniejszyć poziom użytkowania w swoich lasach lub od niego odstąpić. Koniecznym wydaje się być uruchomienie systemów dopłat programów rolno–leśnych dla właścicieli gruntów leśnych. Ochronę leśnych siedlisk przyrodniczych utrudniać będzie duże rozdrobnienie prywatnej własności.
Istotnym bezpośrednim zagrożeniem dla leśnych siedlisk przyrodniczych są planowane inwestycje sportowo rekreacyjne. Problem dotyczy obecnie dwóch miejsc: Poręby Wielkiej – Koninek oraz Ochotnicy Górnej. Ich realizacja wiązałaby się z wylesieniami oraz oświetleniem części tras. Z drugiej strony, z inwestycją związane są plany reaktywacji kulturowego wypasu owiec na łąkach mietlicowych. 

Gatunki zwierząt
Dla zachowania dużych ssaków drapieżnych ważna jest ochrona korytarzy migracyjnych przecinających drogi o znacznym natężeniu ruchu, usytuowane wewnątrz ostoi i pomiędzy obszarami chronionymi. Oprócz przejść dla zwierząt konieczne jest zabezpieczenie pasa terenu w otoczeniu przejścia tak aby umożliwić zwierzętom skorzystanie z niego. Tereny te powinny być umieszczone w Miejscowych Planach Zagospodarowania Przestrzennego. 
Obecność dużych drapieżników w rejonie, gdzie promuje się przywrócenie pasterstwa, może stwarzać sytuacje konfliktowe. Skalę problemu zmniejszyć mogą warsztaty dla hodowców owiec mające na celu wdrażanie metod ochrony zwierząt hodowlanych przed atakiem drapieżników.
Konflikty mogą wywoływać także presja na lokalizowanie nowych obiektów zabudowy letniskowej i komercyjnej w oddaleniu od osiedli. Ekspansja osadnictwa w głąb nie zamieszkiwanych dotąd terenów skutkuje przerywaniem ciągłości ekologicznej ekosystemów, co ma negatywny wpływ na bytowanie dużych drapieżników. 
Dla zachowania gatunków płazów należy odtwarzać miejsca ich rozrodu (drobne zbiorniki i oczka wodne). Ważna jest również likwidacja tzw. pułapek ekologicznych – potencjalnych miejsc bytowania płazów, które są skazane na zniszczenie w wyniku działalności ludzkiej (jak koleiny i pobocza dróg przeznaczonych do remontu).


Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)

Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000
Planowane w obszarze inwestycje powinny być dobrze rozpoznawane w kontekście oddziaływania na środowisko. Za zadanie priorytetowe należy uznać czynną ochronę półnaturalnych siedlisk przyrodniczych polan reglowych. Należy wykorzystać wszelkie możliwości, aby zachęcić właścicieli prywatnych do ich ekstensywnego użytkowania. W celu realizacji ochrony lasów należy promować ideę zachowania trwałości lasu poprzez zasady ekologicznej gospodarki leśnej, również wśród właścicieli prywatnych. Gospodarze lasów, którzy dla realizacji celów ochronnych zobligowani są do ograniczenia użytkowania powinni mieć możliwość korzystania z dofinansowań programów rolno – leśnych. Dla realizacji ochrony siedlisk i gatunków potrzebny jest ich monitoring. Badania takie należy prowadzić przy współpracy jednostek mających ochronę przyrody wpisaną w działalność statutową. Należy organizować wspólne spotkania, szkolenia oraz akcje terenowe mające na celu gromadzenie informacji o siedliskach i gatunkach. 
Społeczność lokalna Ostoi Gorczańskiej powinna być włączana w proces wdrażania programu Natura 2000, szczególnie gdy podstawą zachowania siedlisk czy też gatunków jest ochrona czynna. Ponadto, konieczne jest precyzyjne określenie zasad użytkowania gruntów leżących w granicach ostoi oraz rozpowszechnianie takiej wiedzy pośród społeczności lokalnej. Ważne jest stwarzanie możliwości do realizacji wspólnych projektów, promocji walorów przyrodniczych, krajobrazowych i tradycji regionu, a także dla wymiany doświadczeń między ludnością z innych regionów o podobnej specyfice.

Opracowanie: Katarzyna Staszyńska