Opis gatunku
Gatunek priorytetowy. Największy polski drapieżnik, jedyny przedstawiciel rodziny niedźwiedziowate (Ursidae). Masa ciała dorosłych osobników przekracza 300 kg, samce są większe od samic. Niedźwiedź ma doskonale rozwinięty węch i słuch, ale nienajlepiej widzi.
Niedźwiedź prowadzi samotniczy tryb życia, wyjątkiem są matki prowadzące młode (do 1,5 lub 2,5 roku życia). Niedźwiedź zamieszkuje duże kompleksy leśne polskich Karpat. Jest gatunkiem wszystkożernym o mocno oportunistycznym sposobie odżywiania: może to być zarówno pokarm roślinny (trawy, kłącza), jak i zwierzęcy (larwy owadów, a także padlina i zwierzęta zabijane przez niedźwiedzie), jak również owoce i miód. Od późnego lata do końca jesieni niedźwiedzie intensywnie żerują i gromadzą zapasy tłuszczu, niezbędne do przezimowania. Przez miesiące zimowe (koniec listopada – początek marca) niedźwiedzie mocno ograniczają swoją aktywność i większość czasu spędzają w schronieniu zwanym gawrą.

Rozmieszczenie
Karpaty są jedynym rejonem występowania gatunku w Polsce. Istnieje pięć stałych ostoi niedźwiedzia brunatnego: Beskid Żywiecki i masyw Babiej Góry, Tatry, Beskid Sądecki i Niski oraz Bieszczady. Wędrujące niedźwiedzie można spotkać także w innych częściach polskich Karpat. Jest przedmiotem ochrony w 7 obszarach Natura 2000.

Siedlisko
Gatunek zasiedla przede wszystkim obszary leśne, ale w granicach jego areału znajdują się też tereny otwarte, w tym agrocenozy. Ważne jest, aby w obrębie ostoi znajdowały się tereny trudno dostępne, zapewniające zwierzętom spokój w okresie snu zimowego w gawrach. Miejscami gawrowania w warunkach karpackich są wykroty, wiatrowały, duże dziuple u podstawy drzew w lasach o charakterze zbliżonym do naturalnego oraz jaskinie. Niedźwiedź jest gatunkiem wszystkożernym, o oportunistycznym sposobie zdobywania pokarmu. Skład pokarmu wykazuje zmiany sezonowe: w okresie wiosennym przeważają składniki zwierzęce, zwłaszcza padlina, w kolejnych okresach przeważają składniki roślinne. Żerowiska niedźwiedzia brunatnego powinny obfitować w leśne owoce jagodowe (np. borówka czernica, borówka brusznica, malina), a także wysokokaloryczne owoce buka czy leszczyny, pozwalające na zgromadzenie zwierzętom zapasów tłuszczu na okres snu zimowego.

Populacja
W polskiej części Karpat liczbę niedźwiedzi szacuje się na około 80 osobników. Najważniejszymi ostojami są Bieszczady i Tatry. Cała karpacka populacja niedźwiedzia brunatnego jest jedną z większych w Europie.

Stan ochrony
Stan ochrony gatunku w polskich Karpatach jest niezadowalający z uwagi na niepewne perspektywy jego przetrwania i niezadowalający stan siedlisk w niektórych ostojach. Najgorsza sytuacja pod tym względem panuje w Beskidzie Żywieckim (m.in. gęsta sieć dróg i wysoka gęstość zaludnienia). Najlepsze warunki siedliskowe panują w Bieszczadach.

Zagrożenia
Zagrożeniem są wyłącznie czynniki związane z działalnością człowieka: rozwój terenów zabudowanych i infrastruktury komunikacyjnej, presja na zagospodarowanie coraz większych obszarów w ostojach gatunku, wzrost ruchu turystycznego, penetracja terenów poza szlakami turystycznymi. Prowadzi to do coraz większej fragmentacji siedlisk, zakłócania spokoju zwierzętom, ich synatropizacji, a w związku z tym nasilania się konfliktów na linii niedźwiedź-człowiek i powoduje, że przyszłość gatunku jest niepewna. Gatunek umieszczony w „Polskiej czerwonej księdze zwierząt” (2001) i na „Czerwonej liście gatunków zagrożonych” dla Karpat z kategorią zagrożenia EN (silnie zagrożony).

Program ochrony
Celem ochrony jest przede wszystkim trwałe zabezpieczenie bytu niedźwiedzia brunatnego w Polsce. Należy utrzymać ścisłą ochronę gatunkową i chronić jego siedliska. Najlepszym zabezpieczeniem siedlisk gatunku są parki narodowe, ale zajmują one zbyt małą powierzchnię w stosunku do zasiedlanego przez niedźwiedzie areału. Utworzenie obszarów Natura 2000 powinno ograniczyć degradację siedlisk i stworzyć możliwość zabezpieczenia bytowania gatunku w dłuższej perspektywie czasowej. Konieczne jest jednak wypracowanie dalszych zasad postępowania na terenach zasiedlonych przez gatunek w zakresie zagospodarowania przestrzennego, gospodarki leśnej, edukacji lokalnych społeczności w celu minimalizacji antropopresji i konfliktów niedźwiedź-człowiek. Ważne jest zapewnienie możliwości swobodnego przemieszczania się niedźwiedzi pomiędzy poszczególnymi ostojami w polskich Karpatach, a także pomiędzy Polską, Słowacją i Ukrainą oraz wypracowanie spójnego dla krajów karpackich systemu ochrony i gospodarowania populacją niedźwiedzia brunatnego.

Literatura
Jakubiec Z. 2001. Niedźwiedź brunatny Ursus arctos L. w polskiej części Karpat. Studia Naturae 47: 108 ss.

Jakubiec Z., Buchalczyk T. 2001. Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) w: Z. Głowaciński (red.) Polska Czerwona Księga Zwierząt. PWRiL, Warszawa: 84-87.

Jakubiec Z. 2005. Ursus arctos (L., 1758)*Niedźwiedź brunatny w: Podręczniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny. Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków). Ministerstwo Środowiska, Warszawa: 417-422.