Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Góry Słonne" [pobierz pdf]

Streszczenie strategii dla obszaru Góry Słonne

Opis obszaru

Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru
Obszar Natura 2000 Góry Słonne PLH180013 został zatwierdzony przez Komisję Europejską w 2008 roku. Zajmuje powierzchnię 46071,5 ha. Prawie w całości zawiera się w Parku Krajobrazowym Gór Słonnych i w obszarze OSOP Góry Słonne PLB180003. Pod względem administracyjnym obszar położony jest w woj. podkarpackim. Rozciąga się na terytorium czterech powiatów: bieszczadzkiego, sanockiego, leskiego i przemyskiego. Obejmuje częściowo terytorium następujących gmin: Lesko, Olszanica, Tyrawa Wołoska, Bircza, Ustrzyki Dolne, Sanok oraz Sanok – miasto. 
Wschodnią granicę obszaru wyznacza granica państwowa z Ukrainą na odcinku Bandrów - Arłamów, od południa w większości linia drogowo - kolejowa na odcinku Ustrzyki Dolne - Lesko. Zachodnia granica biegnie doliną Sanu od Monasterca po Dobrą i wreszcie północna - granicą administracyjną gminy Ustrzyki Dolne oraz w pobliżu południowej granicy gminy Bircza.

Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego
Obszar Natura 2000 Góry Słonne prawie w całości leży w Karpatach Wschodnich. Układ grzbietów górskich jest rusztowy, przebiegają one w kierunku NW-SE. Najwyższym szczytem obszaru jest Słonny o wysokości 671 m.n.p.m. Przeważająca część obszaru należy do zlewni Sanu, sieć rzeczna jest gęsta o układzie kratowym, a poszczególne cieki często tworzą odcinki przełomowe. Dominują gleby brunatne. Roczna suma opadów jest wysoka. Pokrywa śnieżna zalega średnio ponad 90 dni. 
Większość powierzchni obszaru Natura 2000 Góry Słonne pokryta jest przez zalesione pasma górskie. Lasy są własnością Skarbu Państwa i pozostają w zarządzie Lasów Państwowych, w nadleśnictwach: Bircza, Ustrzyki Dolne, Lesko, Brzozów. Tylko niewielki ich procent to własność prywatna. Dawniej dominowała w tym rejonie buczyna karpacka, z panującym bukiem i jodłą, z domieszką jawora, a w niższych położeniach grabu. Do dziś zachował się tu tylko fragment reliktowej puszczy karpackiej, pozostałe zbiorowiska leśne są silnie przekształcone. Najstarsze drzewostany znajdują się w północno-wschodniej części obszaru Natura 2000 Góry Słonne (projektowany Turnicki Park Narodowy). Łąki i pastwiska zajmują niewielkie powierzchnie, w znacznym stopniu są od lat nieużytkowane. Teren odznacza się dużym zróżnicowaniu florystycznym. Zawdzięcza to położeniu nieopodal styku wszystkich 3 krain geobotanicznych wyróżnianych na terenie Polski: pontyjsko panońskiej (stepy ukraińskie), nizinno wyżynnej (Nizina Europejska) i górskiej (Karpaty), co skutkuje przejściowym charakterem roślinności.

Przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 i priorytety ochronne
Obszar Natura 2000 Góry Słonne został wyznaczony dla ochrony 7 siedlisk i 18 gatunków zwierząt. 

Siedliska przyrodnicze:
*6230 Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (stan ochrony U2)
6510 Niżowe i górskie świeże łąki użytkowane ekstensywnie (stan ochrony U1)
9110 Kwaśne buczyny (Luzulo-Fagenion) (stan ochrony XX)
9130 Żyzne buczyny (Dentario glandulosae-Fagenion, Galio odorati-Fagenion) (stan ochrony U1)
9170 Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny (Galio-Carpinetum, Tilio-Carpinetum) (stan ochrony U1)
*9180 Jaworzyny i lasy klonowo-lipowe na stromych stokach i zboczach (Tilio plathyphyllis-Acerion pseudoplatani) (stan ochrony U1)
*91E0 Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (stan ochrony U1)

Gatunki zwierząt:
Wilk Canis lupus (stan ochrony XX)
Niedźwiedź Ursus arctos - D (nie jest przedmiotem ochrony w obszarze)
Wydra Lutra lutra (stan ochrony XX)
Ryś Lynx lynx (stan ochrony XX)
Bóbr Castor fiber (stan ochrony XX)
Mopek zachodni Barbastella barbastellus (stan ochrony XX)
Traszka grzebieniasta Triturus cristatus (stan ochrony XX)
Kumak górski Bombina variegata (stan ochrony XX)
Traszka karpacka Triturus montandoni (stan ochrony XX)
Minóg ukraiński Eudontomyzon spp. (stan ochrony U2)
Minóg strumieniowy Lampetra planeri (stan ochrony XX)
Głowacz białopłetwy Cottus gobio (stan ochrony XX)
Brzanka Barbus peloponnesius (stan ochrony XX)
Kiełb Kesslera Gabio kessleri (stan ochrony XX)
Biegacz urozmaicony Carabus variolosus (stan ochrony FV)
Zagłębek bruzdkowany Rhysodes sulcatus (stan ochrony U1)
Zgniotek cynobrowy Cucujus cinnaberinus (stan ochrony FV)

Obszar Natura 2000 Góry Słonne jest też bardzo ważną ostoją ptaków. Jest tu jedno z najważniejszych miejsc występowania w Polsce orła przedniego (7 par, czyli jedna czwarta polskiej populacji!). Występują tu chronione gatunki dzięciołów, puszczyk uralski bocian czarny. Łącznie stwierdzono tu 17 gatunków ptaków lęgowych oraz 7 gatunków ptaków migrujących, wymienionych w Dyrektywie Ptasiej.  

Głównym celem ochrony w obszarze Natura 2000 Góry Słonne powinno być utrzymanie wysokiej bioróżnorodności, przede wszystkim poprzez ochronę starodrzewi. Na pierwszy plan wśród przedmiotów ochrony wysuwają się:
• bezkręgowce - saproksyliczne chrząszcze związane z lasami pierwotnymi (zagłębek bruzdkowany, zgniotek cynobrowy);
• gatunki ptaków związane w okresie lęgowym z rozległymi terenami leśnymi o charakterze puszczańskim i leśno-łąkowymi lub łąkowymi wykorzystywanymi jako miejsce rozrodu i/lub żerowania (bocian czarny, orzeł przedni, orlik krzykliwy, trzmielojad, puszczyk uralski, dzięcioł białogrzbiety, derkacz);
• kręgowce dla których jest to obok Bieszczadów jedna z najważniejszych ostoi w Polsce, w tym duże drapieżniki (niedźwiedź brunatny, wilk, ryś);
• leśne siedliska przyrodnicze, w tym zarówno reprezentatywne i dobrze zachowane siedliska charakterystyczne o dużej powierzchni (buczyny karpackie, jaworzyny).

Analiza problemów związanych z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań
Głównym celem ochrony w obszarze Góry Słonne jest zachowanie i poprawa stanu ochrony siedlisk leśnych. Mają one duże znaczenie nie tylko jako przedmiot ochrony, ale także jako siedlisko chronionych tu gatunków zwierząt, a zwłaszcza chrząszczy. W lasach prowadzona jest dość intensywna gospodarka. Wymogi ochronne wymagają, aby:  
generalnie podnieść średni wiek drzewostanów, wyłączyć z użytkowania najcenniejsze ich części, w tym te związane z ochroną siedlisk gatunków – efektem może być zmniejszenie pozyskania drewna i przesunięcia miejsc koncentracji prac leśnych w inne lokalizacje. Rozwiązaniem problemu może być przesunięcie środka ciężkości w takich miejscach z produkcyjnych funkcji lasu na pozaprodukcyjne, takie jak ekoturystyka. 
W części areału konieczna jest stopniowa przebudowa drzewostanów na zgodny z siedliskiem - promocja buka i jodły kosztem świerka w buczynach. Możliwe jest także odtworzenie fragmentów buczyn ze stadiów sukcesyjnych zarośli olszy szarej na gruntach porolnych. W grądach konieczne mogą być nasadzenia lipy drobnolistnej, dębu szypułkowego i czereśni ptasiej. W płatach jaworzyn powinno dążyć się do uzyskania właściwego udziału jawora w drzewostanie. Łęgi wymagają uzupełnień pod względem ciągłości płatów i eliminacji dzikich wysypisk i zrzutu ścieków.

Stosunkowo niewielkie powierzchnie w obszarze zajmują siedliska nieleśne – łąki i murawy bliźniczkowe. Tak, jak w pozostałej części Karpat, obserwowany jest proces zarzucania gospodarowania i w efekcie zarastania siedlisk otwartych. Jest to niekorzystne nie tylko jako utrata areału chronionych siedlisk, ale też zmniejszenie dostępnego siedliska dla wielu gatunków zwierząt, w tym ptaków drapieżnych, dla których obszar jest bardzo ważną ostoją.
Jedyną możliwością zahamowania tego niekorzystnego trendu jest dotarcie do właścicieli gruntów, na których planowane są zalecane działania ochronne i zaproponowanie im możliwości skorzystania z programu rolno środowiskowego – z konkretnych pakietów. Na porzuconych łąkach powinno się usuwać krzewy i wprowadzić regularnie koszone. Murawy powinny być wypasane. 


Wdrożenie działań ochronnych w obszarze napotyka problemy wynikające z braku dostępnych materiałów informacyjnych i wobec tego niskiego poziomu wiedzy na temat zasad ochrony i ograniczeń dla gospodarki na terenie obszaru Natura 2000, jak również w przypadku powołania parku narodowego.
Konieczna jest kampania informacyjna dla mieszkańców ukierunkowana na wyjaśnienie zasad funkcjonowania obszaru Natura 2000 oraz parku narodowego – w tym możliwości i ograniczeń jakie daje obecność takiego obszaru (przy pomocy mediów – lokalna prasa, radio, TV, jak również plakatów i lokalnych autorytetów).

Przeprowadzone badania w formie studium przypadku pokazały że istnieje potrzeba pilnych badań przyrodniczych, mających na celu identyfikację miejsc występowania cennych gatunków i siedlisk, oceny ich stanu ochrony oraz działań zmierzających do eliminacji zagrożeń. 
 
Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)  

Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000
Grunty w obszarze Natura 2000 Góry Słonne w zdecydowanej większości należą do skarbu państwa, zarządzanych przez Lasy Państwowe. Ustanowiony jest na tym terenie także park krajobrazowy. Zarządzanie obszarem powinno więc zostać powierzone jednemu z tych dwóch podmiotów, z założeniem ścisłej współpracy pomiędzy nimi i nadzoru merytorycznego RDOŚ w Rzeszowie, jako odpowiedzialnego za zarządzanie siecią Natura 2000 w województwie. 
Ważną rekomendacją dla zarządzającego obszarem Góry Słonne jest utrzymywanie dobrej komunikacji z nadleśniczymi nadleśnictw Bircza, Ustrzyki Dolne, Lesko i Brzozów, sprawnej wymiany informacji na temat nowych stanowisk gatunków chronionych i uwzględnianie tych informacji przy prowadzeniu i planowaniu prac leśnych. 

Opracowanie: Radosław Michalski