Ochrona czynna w Gorczańskim Parku Narodowym

Gorczański Park Narodowy powstał w 1981 roku. Został utworzony w celu ochrony fragmentów Puszczy Karpackiej i polan reglowych stanowiących pozostałość prowadzonej przez kilka wieków na tym obszarze gospodarki pasterskiej. Zajmuje powierzchnię 7030 ha. 94% powierzchni Parku zajmują grunty leśne. Pozostała część to głównie polany reglowe. 6536 ha stanowi własność Skarbu Państwa, 412 ha polan i lasów to własność prywatna, 81 ha lasów stanowi mienie komunalne wsi Konina. W GPN wyróżniono trzy kategorie ochrony: ścisłą, czynną i krajobrazową. Polany reglowe stanowiące własność Skarbu Państwa, włączone są do kategorii ochrony czynnej. Pozostałe polany – jako tereny prywatne w granicach GPN – do ochrony krajobrazowej.

We współpracy z Gorczańskim Parkiem Narodowym, w ramach projektu PL0108 „Optymalizacja wykorzystania zasobów sieci Natura 2000 dla zrównoważonego rozwoju w Karpatach” przeprowadzono dwa typy działań: monitoring polan reglowych i inwentaryzacje florystyczne polan oraz zabiegi ochrony czynnej.

Monitoring polan reglowych oparto na 13 stałych powierzchniach monitoringowych GPN oraz na 42 nowo założonych poletkach doświadczalnych na polanie Bieniowe i na Hali Długiej. Na 13 powierzchniach monitoringowych GPN wykonano inwentaryzację drzewostanową (drzew, podrostów, krzewów i nalotów), wykonano spis florystyczny na powierzchni 100m² oraz kartowanie płatów roślinnych na powierzchni 500m².

Na polanie Bieniowe, poddawanej corocznemu koszeniu, założono 24 poletka doświadczalne o wymiarach 4x5 m w 4 zbiorowiskach: traworoślach w wiechliną Chaixa, traworośla z ciemieżycą zieloną, żyznej łące reglowej, borówczysku i malinisku. W każdym ze zbiorowisk zastabilizowano po 6 powierzchni – 3 powtórzenia z koszeniem i 3 powtórzenia bez koszenia.

Na Hali Długiej poddawanej wypasowi owiec z koszarowaniem założono 18 poletek o wymiarach 4x5 m (w tym 9 grodzonych) w trzech zbiorowiskach: żyznej łące reglowej, bliźniczysku i traworoślach z trzcinnikiem owłosionym. W każdym ze zbiorowisk po 6 powierzchni – 3 powtórzenia z wypasem i 3 powtórzenia z grodzeniem powierzchni.
Inwentaryzację florystyczną przeprowadzono na części założonych powierzchni (na 25 powierzchniach, tj. na 250 poletkach 1x1m) oraz na 13 stałych, kołowych, 5-arowych powierzchniach monitoringowych GPN. Prowadzono dokumentację fotograficzną dla wszystkich inwentaryzowanych powierzchni.

Zabiegi ochronne stosowane na polanach

Z uwagi na fakt, że 67% powierzchni użytków rolnych Gorczańskiego Parku Narodowego stanowi własność prywatną, zabiegi w tej części polan mają charakter fakultatywny – zależą od zgody właściciela. Obligatoryjnymi stają się dopiero po wykupieniu danej powierzchni przez Park, analogicznie jak zabiegi na pozostałych 33% areału. W ramach projektu prowadzono następujące działania:

1. koszenie ekosystemów nieleśnych – jest zabiegiem stabilizującym i utrzymującym zbiorowiska łąkowe, traworoślowe i ziołoroślowe. Stosowane systematycznie nie dopuszcza do rozwoju drzew i krzewów, kształtuje specyficzny skład gatunkowy i obniża potencjał troficzny środowiska. Zabieg koszenia jest również stosowany w celu przywrócenia żyznej postaci zbiorowiskom zdegradowanym wskutek zaniechania użytkowania przez właścicieli prywatnych.
Ochrona poprzez ochronę bądź tworzenie specyficznych biotopów jak oczka wodne, mokradełka, pryzmy kamieni, murki, sterty gałęzi i inne. Sprzyjają one występowaniu wielu gatunków zwierząt takich jak gady lub drobne ssaki, oraz niektórych gatunków roślin, np. rosiczka, macierzanka i inne.

Częstotliwość koszenie uzależniona jest od rodzaju zbiorowiska. Ziołorośla, traworośla i młaki wystarczy wykaszać raz na kilka lat, typowe zbiorowiska łąkowe należy kosić co roku, a w miejscach szczególnie żyznych dwa razy do roku.

Koszenie gorczańskich polan jest realizowane poprzez:

• Koszenie kosiarkami ciągnikowymi jako zabieg najbardziej efektywny i ekonomiczny jest stosowany wszędzie tam, gdzie można tym sprzętem dojechać i bezpiecznie go użyć.
• Koszenie kosiarkami samojezdnymi stosowane jest na polanach o większym spadku terenu i na polanach, do których nie ma odpowiednich dróg na przejazd ciągnikiem. 
• Miejsca niedostępne dla sprzętu mechanicznego, a więc polany do których nie ma dojazdu, młaki, miejsca o stromych zboczach koszone są kosami ręcznymi. Kosami dokasza się również fragmenty powierzchni, których nie wykosił sprzęt mechaniczny, jak pryzmy kamieni, sterty gałęzi, otoczenie drzew i budynków itp.

2. odkrzaczanie – intensywnie postępująca sukcesja drzew i krzewów na tereny nieleśne powoduje ich zarastanie i zmniejszanie przez to różnorodności biologicznej. Utrzymanie niewielkich powierzchni zadrzewień i zakrzewień jest wskazane z uwagi na mozaikowość biotopów, jaką tworzą, jednak ich nadmiar winien być usunięty. Zabieg odkrzaczania ponadto kształtuje strefę ekotonalną z lasem w formie przejściowych pasów o stopniowo przerzedzanym zwarciu drzew i krzewów a także różnicuje i wzbogaca skład gatunkowy poprzez tworzenie układów mozaikowych. 
Zabieg ten poza nielicznymi wyjątkami realizowany jest głównie na polanach należących do Skarbu Państwa. Prywatni właściciele nie są zainteresowani usuwaniem nalotów drzew na polanach, które leżą odłogiem. Liczą oni na korzyści, jakie w przyszłości będą mogli czerpać z powstającego lasu.

3. wypas – jest czynnikiem silnie wpływającym na skład florystyczny. Zgryzanie roślin jest bardzo selektywne. Stosowane przez dłuższy czas na tej samej powierzchni może powodować eliminację niektórych gatunków jak np. rajgras, kupkówka pospolita, koniczyna łąkowa i k. pogięta. Dobrze znoszą wypas użytki z przewagą niskich traw np. życicy trwałej, mietlicy pospolitej, wiechliny gajowej, kostrzewy czerwonej, kostrzewy łąkowej i koniczyny białej.

Systematyczne koszenie skutecznie przeciwdziała sukcesji drzew i krzewów, podczas gdy wypas jedynie nieznacznie ją ogranicza, dlatego też na polanach wypasanych konieczne jest systematyczne usuwane niedojadów, albo polany te winny być okresowo odkrzaczane.

Zadania ochronne wykonywane są przez zakłady usług leśnych wyłonione w drodze ogłoszonego przez Gorczański PN przetargu nieograniczonego.

Kolejne lata koszeń na Polanie Przysłopek (fot. A. Olszańska)

Na terenie Gorczańskiego Parku Narodowego zabiegi koszenia prowadzone są na polanach: Bieniowe, Osada Lubomierz, Podmostownica, Kopa, Figurki Średnie, Przysłopek, Mostownica, Stare Izbiska, Hucisko Koninki, Oberówka, Czoło Turbacza, Borysówka Dolna, Borysówka Hubiakowa, Łonna, Skole Pańskie, Wysznia, Jaworzyna Kamienicka, Podkopie Górne, Biedowa, Kułachowa, Francisyna, Jonkówki, Podwyszańska, Zielenica, Rąbaniska, Świnkówka, Trusiówka, Wolarnia, Potaśnia, Dwór, Stare Wierchy, Krauska, Ustępne, Podkopie Górne, Śmierdząca, Starmaszka, Średnie, Szałasisko. 
Odkrzewianie prowadzone jest na częściach polan: Żubrowisko, Kułachowa, Potasznia, Morgi Polackie, Przechybka Pańska, Przysłop Górny, Ludwikowa i Biedowa Młaka.