Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Czarna Orawa" [pobierz pdf]

Streszczenie strategii zarządzania obszarem Natura 2000 „Czarna Orawa”

Opis obszaru

Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru
Obszar zaproponowany do sieci Natura 2000 już w roku 2004. Położony jest w województwie małopolskim, powiecie nowotarskim, głównie na terenie gminy Jabłonka i niewielkich fragmentów w gminach Czarny Dunajec i Raba Wyżnia. Powierzchnia obszaru to ok. 184 ha, a długość odcinka rzeki objętego ochroną wynosi blisko 20 km. 
Obszar obejmuje koryto Czarnej Orawy od miejscowości Harkabuz do ujścia Lipnicy w okolicach Jeziora Orawskiego oraz dolne odcinki jej dopływów: Syhlec oraz Piekielnik z Borowym.

Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego
Czarna Orawa to jedna z trzech rzek Polski, należących do zlewiska Morza Czarnego. Jej źródła znajdują się na stokach Żeleźnicy. Górny bieg potoku nosi nazwę Orawka, a po połączeniu z Bukowińskim Potokiem w Podwilku, staje się Czarną Orawą. Rzeka przepływa przez Kotlinę Orawsko-Nowotarską i w okolicy granicy polsko-słowackiej uchodzi do sztucznego zbiornika wodnego, nazywanego Jeziorem Orawskim. 
Szerokość koryta rzeki w obszarze waha się od 3 do ponad 10 m, a głębokość średnio od 20 do150 cm. W górnym biegu rzeka jest wcięta dość głęboko, płynie w jarze. Dno jest skaliste, z niewielkimi progami przecinającymi w poprzek koryto. W zakolach odkładają się żwiry o różnej granulacji i drobnoziarnisty muł. W dolnym biegu, brzegi są przeważnie płaskie, tylko fragmentami, gdy rzeka wcina się głębiej są wyższe, obrywane i podmywane przez wodę, a formujące się w zakolach kamieńce - porośnięte wikliną. Dno pokryte jest na tym odcinku otoczakami. Miejscami, pasmowo wzdłuż rzeki ciągną się niewielkie płaty zarośli i łęgów wierzbowych i olszowych. Otoczenie obszaru stanowią położone nad rzeką łąki, pastwiska i pola uprawne. Czarna Orawa przepływa też przez kilka miejscowości: Podwilk, Orawkę, Jabłonkę i Chyżne, w których zabudowa zbliża się do rzeki. Klasa czystości, w zależności od miejsca przeprowadzenia badania i rodzaju wskaźnika, waha się od IV do I. 

Przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 i priorytety ochronne
Na terenie obszaru Natura 2000 zidentyfikowano 3 siedliska przyrodnicze z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej:
3220 Pionierska roślinność na kamieńcach górskich potoków (stan ochrony U1);
6430 Ziołorośla nadrzeczne (stan ochrony U1);
*91E0 Łęgi wierzbowe, olszowe, topolowe i jesionowe (stan ochrony U1).
Zasoby tych siedlisk w obszarze są niewielkie. Ich ochrona przyczynia się jednak do zwiększenia różnorodności biologicznej w skali lokalnej a także sprzyja utrzymaniu siedlisk zwierząt, będących podstawą wytypowania obszaru. 

Czarna Orawa, mimo że jest niewielką rzeką, odznacza się stosunkowo bogatą ichtiofauną, wśród której znajdują się także gatunki zagrożone. Znaleziono tu 3 gatunki ryb z Załącznika II Dyrektywy Rady 92/43/EWG i 2 gatunki minogów: 
Minóg strumieniowy Lampetra planeri (stan ochrony XX);
Minóg ukraiński Eudontomyzon mariae (stan ochrony XX);
Głowacz białopłetwy Cottus gobio (stan ochrony U1);
Koza Cobitis taenia (stan ochrony XX);
Brzanka Barbus meridionalis – nie jest przedmiotem ochrony.
Gatunki te są głównym celem ochrony w obszarze. Ponadto, chroniony jest tu także kumak górski Bombina variegata (stan ochrony XX).
Nagromadzenie stanowisk gatunków i siedlisk przyrodniczych występuje w środkowym i górnym biegu Czarnej Orawy (3 gatunki ryb) oraz nad potokiem Piekielnik, w mniejszym stopniu Syhlec. Niemniej jednak, całość obszaru, stanowiąc układ ciągły wyznaczony przez przebieg koryta Czarnej Orawy ma znaczenie dla ochrony pozostałych gatunków oraz siedlisk przyrodniczych, rozmieszczonych wzdłuż rzeki.

Analiza problemów związanych z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań

Do najważniejszych zagrożeń należą:
• Zanieczyszczenia wód Czarnej Orawy (pogorszenie jakości wody i podniesienie poziomu żyzności).
• Nielegalny pobór kamienia i żwiru z koryta potoku, przyczyniający się do naruszenia równowagi w korycie i w efekcie do zwiększonej erozji, fragmentacji siedlisk ryb.
• Inwazja gatunków obcych.
• Niewłaściwie realizowany ruch rekreacyjny prowadzący do zaśmiecania, przeżyźniania siedlisk, wydeptywania itp. 
Potencjalnie:
• Nadmierny pobór wody, zmniejszający przepływy w okresach niżówek zimowych 
• Plany ochrony przeciwpowodziowej i innych regulacyjnych prac koryta rzeki.

Mogą one powodować ograniczenie możliwości znalezienia miejsc odpowiednich do rozwoju larw minogów, odbycia tarła przez głowacza białopłetwego (gatunek litofilny, składający ikrę pod kamieniami, i ochraniający gniazdo) oraz kozę (gatunek fitofilny, składający ikrę na roślinach wodnych), znalezienie miejsc odpowiednich do żerowania. Nawet niewielkie, ale chroniczne zanieczyszczenie wody działa na ryby bezpośrednio poprzez osłabianie kondycji osobników, co odbija się na ich żywotności i płodności, a przeżyźnienie zmienia skład rzecznej biocenozy, co ma wpływ na stan bazy pokarmowej. Tworzenie przeszkód migracyjnych skutkuje fragmentacją aktualnego zasięgu, uniemożliwieniem zajęcia siedlisk potencjalnych, i zwiększeniem prawdopodobieństwa wyginięcia całych populacji. 

Do najważniejszych zadań ochronnych należą:
• Uporządkowanie gospodarki ściekowej i gospodarki odpadami. 
• Określenie limitów poboru wody z Czarnej Orawy, i ew. pozyskiwanie wody ze źródeł alternatywnych.
• Utrzymanie naturalnego koryta, bez poprzecznych budowli hydrotechnicznych i poboru żwiru z koryta.
• Zachowania lasów łęgowych i innych siedlisk nadrzecznych, usuwanie gatunków obcych.
• Stworzenie planu udostępnienia turystycznego i rekreacyjnego oraz promocji obszaru w nawiązaniu do planu regionalnego. 
 
Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)  
 

Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000
Zarządzanie obszarem Natura 2000 Czarna Orawa może pozostawać w rękach RZGW w Krakowie, jako zarządcy terenu. Powinno być realizowane przy ścisłej współpracy z właścicielami gruntów, wspólnotami oraz samorządami miejscowymi. Nadzór merytoryczny nad obszarem pozostaje w rekach RDOŚ w Krakowie.
Utrzymanie właściwego stanu ochrony siedlisk ryb będących podstawą utworzenia obszaru „Czarna Orawa” wymaga przede wszystkim zachowania naturalnego koryta rzeki i jej dynamiki. Nie przewiduje się żadnych działań mających charakter zabiegów ochrony aktywnej, skierowanych bezpośrednio na płaty tych siedlisk, gdyż dla ich wymagań ekologicznych najwłaściwszą formą ochrony jest ochrona bierna. 

Opracowanie: Joanna Perzanowska, Grzegorz Cierlik