Brzanka (Barbus meridionalis petenyi )

 

Opis gatunku
Ryba z rodziny karpiowatych Cyprinidae. Osiąga długość 30 cm i masę 250 g, żyje do 10 lat.  Jest gatunkiem osiadłym, ale odbywa lokalne wędrówki w poszukiwaniu odpowiednich tarlisk i żerowisk. Odżywia się bezkręgowcami dennymi. Dojrzewa w 2–4 roku życia, przy długości 10 (samce) – 14 cm (samice). Tarło odbywa na dnie żwirowym (maj–czerwiec; temperatura wody 16–18 °C).

Rozmieszczenie

W Karpatach brzanka występuje w dorzeczu górnej Wisły, w zlewniach rzek: Wisły, Soły, Skawy, Raby, Czarnej Orawy, Dunajca, Wisłoki i Sanu oraz w dorzeczu Dniestru – w zlewni Strwiąża. Stan wiedzy o gatunku w części obszarów wymaga uzupełniania. Brzanka jest przedmiotem ochrony w 11 karpackich obszarach Natura 2000.


Siedlisko
Gatunek zasiedla górne biegi rzek o dość dużym spadku 2–10‰, żwirowym lub kamienistym dnie, o szerokości 10–50 m i maksymalnej głębokości >0,5 m. Niekiedy populacje stwierdzane w małych rzekach o powolnym nurcie i piaszczystym dnie są fizjologicznie przystosowane do niższej zawartości tlenu i wyższych temperatur w sezonie letnim.


Populacja
W 2007 roku liczebność populacji w rzekach regionu alpejskiego w Polsce szacowana była na około 400 000 osobników. Ocenia się, że od roku 1945 wielkość populacji uległa zmniejszeniu o około 60%. W niektórych karpackich rzekach (np. Wisłoce) brzanka występuje jeszcze licznie. W Wisłoku populacja brzanki uległa zmniejszeniu po powstaniu zbiornika Besko.


Zagrożenia
Główne zagrożenia dla gatunku to budowa zbiorników zaporowych, tam i progów, które tworzą bariery migracyjne i odcinają populacje ryb od położonych niżej odcinków rzek, a także zabudowa i regulacja cieków. Dodatkowe zagrożenie stanowią zarówno punktowe, jak i obszarowe źródła zanieczyszczeń wód.


Stan ochrony
Stan ochrony gatunku w regionie alpejskim można określić jako zły z uwagi na duży spadek liczebności oraz obserwowane zmniejszenie zasięgu w ciągu ostatnich 60 lat. W związku z przekształceniem siedlisk, istniejącymi barierami migracji i zanieczyszczeniem wód perspektywy przetrwania ponad połowy znanych populacji są niezadowalające.


Program ochrony
Celem ochrony powinno być polepszenie jakości siedlisk gatunku, a przynajmniej zachowanie w obecnym stanie najlepszych siedlisk z punktu widzenia wymagań ekologicznych brzanki. Należy podjąć działania zapobiegające tworzeniu kolejnych barier migracyjnych oraz regulacjom cieków wodnych. Działania zmierzające w kierunku poprawy jakości wody powinny skupić się na eliminowaniu punktowych źródeł zanieczyszczeń oraz ograniczaniu spływu zanieczyszczeń z pól, np. za pomocą utrzymywania zarośli wiklinowych wzdłuż brzegów rzek, co zapobiegałoby również zamulaniu tarlisk.

 

 

Literatura
Boroń A. 2000. Brzanka Barbus peloponnesius Valenciennes, 1842. W: Brylińska M. (red.) Ryby słodkowodne Polski. PWN, Warszawa: 183–186.
Boroń A. 2004. Brzanka. W: Adamski P., Bartel R., Bereszyński A., Kepel A., Witkowski Z. (red.) Gatunki zwierząt (z wyjątkiem ptaków). Ministerstwo Środowiska, Warszawa (Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 – podręcznik metodyczny, t. 6): 210–212.
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. IOP PAN, Kraków: 155 pp.
Głowaciński Z. (red.) 2002. Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce. Suplement. IOP PAN, Kraków: 74 pp.
IUCN 2007. 2007 IUCN Red List of Threatened Species: www.iucnredlist.org.