Projekt PL0108 „Optymalizacja wykorzystania zasobów sieci Natura 2000 dla zrównoważonego rozwoju w Karpatach” realizowany jest w Instytucie Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w ramach Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (Islandia, Liechtenstein, Norwegia).
czytaj więcej »O projekcie
Działania projektu
Natura 2000 w Karpatach
Bory i lasy bagienne (91D0)
Rozmieszczenie
Największy, zwarty kompleks siedliska sosnowych borów bagiennych Vaccinio uliginosi-Pinetum w polskich Karpatach znajduje się w Kotlinie Orawsko–Nowotarskiej (obszar Natura 2000 „Torfowiska Orawsko-Nowotarskie”), gdzie łączną ich powierzchnię szacuje się na około 600-700 ha. Ponadto, występują one w ostoi „Bieszczady” (leśnictwo Tarnawa, górny bieg rzeki San), gdzie powierzchnia tego siedliska wynosi około 23 ha. Natomiast niewielkie powierzchnie podmokłej świerczyny górskiej (związek Bazzanio-Piceetum) zidentyfikowano na terenie następujących obszarów Natura 2000: „Tatry”, „Beskid Żywiecki” (10 ha - północne stoki Rachowca), „Babia Góra” (5 ha – południowe stoki Babiej Góry), „Beskid Mały” (1 ha - południowy stok Pietraszówki i na wschodnich stokach Gajki) oraz w „Beskidzie Śląskim” - około 100 ha.
Charakterystyka
Siedlisko występuje w miejscach, w których lustro wody znajduje się blisko powierzchni gruntu i wykazuje niewielkie oscylacje. Są to najczęściej obszary wododziałowe na pokładzie oligotroficznego, silnie kwaśnego torfu wysokiego o miąższości od 20-30 cm do kilku metrów, zasilanego wodą opadową. W Karpatach spotyka się kilka podtypów borów – typowy sosnowy bór bagienny Vaccinio uliginosi-Pinetum, bagienną świerczynę górską Sphagno-Piceetum, Bazzanio-Piceetum oraz górskie torfowiska wysokie z sosną drzewokosą i kosodrzewiną Sphagno-Piceetum.
W sosnowym borze bagiennym w warstwie drzew dominuje sosna zwyczajna, rzadziej występuje brzoza omszona i świerk. Podszyt jest skąpy, o małym zwarciu. Dno lasu zatorfione, w znacznej części pokryte torfowcami, z kępami bagna zwyczajnego Ledum palustre, borówki bagiennej Vaccinium uliginosum, borówki brusznicy Vaccinium vitis-idaea, w wielu miejscach pojawiają się turzyce, zwłaszcza pospolita Carex nigra i kępy wełnianki pochwowatej Eriophorum vaginatum.
W podmokłej i bagiennej świerczynie górskiej w drzewostanie przeważa świerk, a w domieszce pojawia się brzoza. Warstwę krzewów tworzy podrost świerka, jodły, buka oraz jarzębiny. W warstwie zielnej i mszystej panują gatunki siedlisk podmokłych, a gatunki borowe stanowią domieszkę. Zbiorowisko wyróżnia się wysokim udziałem mchów i wątrobowców, pokrywającym znaczną powierzchnię (do 90%). Bagienna świerczyna górska jako element torfowisk wysokich zasilana jest w dużej mierze przez wodę opadową ubogą w składniki mineralne, położona jest na lokalnych wododziałach. Natomiast podmokła świerczyna górska związana jest z torfowiskami przejściowymi oraz wysiękami wód – podlega wpływowi żyźniejszych wód, usytuowana jest w zagłębieniach i w pobliżu cieków.
Zagrożenia
Do najpoważniejszych zagrożeń na terenie Torfowisk Orawsko–Nowotarskich należy odwadnianie lub osuszanie, zwykle w wyniku funkcjonowania dawnych, ale wciąż czynnych rowów melioracyjnych. Tworzone są także nowe rowy lub czyszczone stare, niedrożne. Niewłaściwe stosunki wodne (przesuszenie) prowadzi do ekspansji gatunków roślin zielnych. Dodatkowo obserwuje się niedostateczne zasoby martwego drewna oraz odbiegającą od optymalnej strukturę pionową drzewostanu (niedobór starodrzewi przy jednoczesnej, niewielkiej ilości naturalnego odnowienia). Do wciąż spotykanych incydentów należy nielegalne pozyskiwanie torfu, które poprzedzane jest osuszeniem złoża i usuwaniem warstwy roślinności (zarośli kosówki i sosny drzewokosej). Pogorszenie struktury i funkcji siedliska wynikające ze zbyt intensywnej trzebieży powodującej prześwietlenie drzewostanu i dominację w runie trzcinnika owłosionego Calamagrostis villosa (ok. 20% powierzchni siedliska) zaobserwowano w Beskidzie Śląskim. Na terenie Bieszczad nie eksploatuje się torfowisk, a rowy odwadniające sukcesywnie zarastają lub są celowo przegradzane w celu podpiętrzenia wody w ramach działań ochronnych (teren Bieszczadzkiego Parku Narodowego).
Stan ochrony
Stan ochrony podmokłej świerczyny górskiej oceniono jako właściwy dla płatów występujących w Beskidach Śląskim, Małym i Żywieckim, głównie ze względu na stabilność powierzchni zajmowanej przez siedlisko. Także ocena bagiennej świerczyny górskiej w Bieszczadach została określona jako właściwa. Ocenę stanu ochrony sosnowego boru bagiennego w obszarze „Torfowiska Orawsko-Nowotarskie” określono jako niezadowalający U1. Natomiast jako zły U2, stan ochrony większości płatów świerczyny na terenie Babiej Góry. Na taka ocenę wpłynęło funkcjonowanie licznych rowów melioracyjnych z lat 70. XX w. powodujących znaczne obniżenie poziomu wód gruntowych i stopniową degradację siedliska.
Program ochrony
Na obszarze „Torfowisk Orawsko-Nowotarskich”, dawne rowy odwadniające brzeżne partie borów i leżących w tym rejonie torfowisk wysokich, w znacznym stopniu uległy samoczynnemu zarośnięciu. W miejscach, gdzie obserwuje się nadmierny spływ wody, proponuje się zastosować zastawki na rowach. Zalecane byłoby utrzymanie gospodarki leśnej na obszarze Karpat na dotychczasowym poziomie, co wiąże się z koniecznością opracowania uproszczonych planów urządzania lasów. Istnieje potrzeba utrzymania istniejących szlaków zrywkowych drewna (ich remont) w celu skanalizowania prac leśnych i minimalizacji ich szkodliwego oddziaływania.
Należy też prowadzić akcję propagującą zachowanie kompleksu borów bagiennych, jako cennego siedliska przyrodniczego, typowo wykształconego, a coraz rzadziej spotykanego w kraju.
