Bieszczady (PLC180001)

 Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Bieszczady" [pobierz pdf]

 

 

Streszczenie strategii zarządzania obszarem Natura 2000 „Bieszczady”

Opis obszaru


Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru
Obszar zaproponowany do sieci Natura 2000 w 2004 roku, dla ochrony szeregu siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt, w tym także ptaków. Bieszczady, obszar o kodzie PLC180001, położony jest w woj. podkarpackim. Rozciąga się na terytorium trzech powiatów: bieszczadzkiego sanockiego i leskiego. Obejmuje częściowo lub w całości terytorium następujących gmin: Czarna, Lutowiska, Komańcza, Zagórz, Baligród, Cisna i Solina. Na jego powierzchnię (111519,5 ha) składają w przybliżeniu łącznej powierzchni Bieszczadzkiego Parku Narodowego oraz dwóch parków krajobrazowych: Ciśniańsko-Wetlińskiego i Doliny Sanu. 


Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego
Karpaty Zachodnie tworzą w Bieszczadach system równolegle ułożonych grzbietów, o przebiegu z północnego zachodu na południowy wschód, podzielonych szerokimi i głębokimi obniżeniami. Poziom wierzchowiny wznosi się na wysokość ponad 1000 m. Z niej wznoszą się szczyty, spośród których najwyższe to Tarnica (1346 m n.p.m.), Halicz (1333 m n.p.m.) i Krzemień (1335 m n.p.m.). W partiach wierzchołkowych występują ostro zakończone grzbiety skalne oraz łagodne skaliste wychodnie z murawami wysokogórskimi. Szczytowe partie gór (powyżej 1150 m n.p.m.) porośnięte są przez łąki zwane połoninami, z łanami śmiałka darniowego i borówczyskami. Poniżej występują zarośla olchy kosej. W przedziale wysokości 700-1150 m n.p.m. znajdują się lasy reglowe z przewagą buczyny karpackiej. Jeszcze niżej, między 500 a 700 m n.p.m., wyróżnia się piętro dolin - dawniej użytkowanych rolniczo. Tereny rolnicze w dolinach, nie uprawiane od ponad 50 lat, podlegają naturalnej sukcesji. Zarastane są przede wszystkim przez olchę szarą, rozprzestrzeniającą się od strony potoków. 
Klimat Bieszczadów ma charakter górski o stosunkowo silnych cechach kontynentalnych. Występują tu dwa piętra klimatyczne: umiarkowanie chłodne (650-1070 m npm) o średniej temperaturze od +6°C do +4°C oraz piętro chłodne (powyżej 1070 m npm) ze średnią roczną temperaturą od +4°C do +2°C.
Bieszczady są regionem o dużej zasobności wodnej i o niewielkim zasilaniu podziemnym. Sieć rzeczna jest uwarunkowana litologicznie i ma układ kratowy. Obszar odwadniany jest przez San i jego lewobrzeżne dopływy. Południowa granica dorzecza górnego Sanu przebiega grzbietem pasma granicznego i stanowi część głównego europejskiego działu wód, który rozdziela zlewiska Morza Bałtyckiego i Czarnego.


Przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 i priorytety ochronne


Ptaki
Obszar kwalifikuje do sieci Natura 2000 kilkanaście gatunków ptaków.
Bieszczady są bardzo ważną ostoją dużych ptaków drapieżnych. Stosunkowo licznie występuje tu orzeł przedni (7-8 par) i orlik krzykliwy (42 pary). Silną populację (ok. 25 par) ma w Bieszczadach trzmielojad. Ponadto, pojedynczo choć nie corocznie gniazdują w Bieszczadach dwa skrajnie nieliczne w Polsce gatunki: gadożer i orzełek włochaty. 
W obszarze występuje silna i stabilna populacja bociana czarnego (18 par), a łąki są jednym z ważniejszych lęgowisk derkacza w Polsce (ok. 300 samców). Bieszczady są bardzo ważną ostoją sów: puszczyka uralskiego (100-150 par), puchacza (7-8 par), sóweczki (5-7 par) i włochatki (do 10 par). Dzięki obecności starych drzewostanów licznie występują w Bieszczadach dzięcioły i muchołówki. 

Siedliska przyrodnicze
Obszar Natura 2000 Bieszczady uznano za ważny dla ochrony 23 typów siedlisk przyrodniczych z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej. Pokrywają one łącznie ok. 70% powierzchni obszaru, w tym same siedliska leśne – ponad 60%. 
Bieszczady mają szczególne znaczenie dla zachowania siedlisk leśnych: buczyn, jaworzyn i łęgów. Największe powierzchnie wśród leśnych siedlisk Natura 2000 zajmują żyzne buczyny (aż połowa obszaru). Są one w większości typowo wykształcone i bardzo dobrze zachowane. Rzadsze, kwaśne buczyny zajmują ok.10% obszaru. Bardzo rzadkie w Polsce jaworzyny występują w Bieszczadach w postaci niewielkich, czasem tylko kilkuarowych płatów, jako dwa odrębne siedliska: górskie jaworzyny ziołoroślowe oraz jaworzyny na stokach i zboczach. Lasy łęgowe, reprezentowane są przez podgórskie łęgi jesionowe i nadrzeczne olszyny górskie. Znacznie mniejsze powierzchnie zajmują w Bieszczadach pozostałe siedliska leśne: grądy, związane z silnie nasłonecznionymi, stromymi zboczami dolin rzek, bory i lasy bagienne występujące wokół torfowisk oraz bory świerkowe pojawiające się lokalnie w niższych położeniach w postaci niewielkich płatów. 
Spośród siedlisk nieleśnych, największe powierzchnie (8% powierzchni obszaru) zajmują łąki świeże. Niewielkie płaty wśród traworośli na bieszczadzkich połoninach zajmują murawy bliźniczkowe, a ich powierzchni zmniejsza sie po zaprzestaniu wypasu. 
Bieszczady to jedno z czterech miejsc w Polsce występowania wysokogórskich borówczysk bażynowych, choć tworzy tu tylko niewielkie płaty (łącznie 2 ha) w obrębie połonin najwyższych szczytów. Jeszcze mniejszą powierzchnię zajmują zarośla wierzby śląskiej. Bieszczady są jednym z trzech miejsc występowania tego siedliska w Polsce. Na wierzchołkach i grzbietach najwyższych szczytów bieszczadzkich spotykane są także wysokogórskie murawy acydofilne z kostrzewą niską. Siedlisko to zajmuje tam niewielkie powierzchnie na skalistym podłożu, na którym wytworzyły się płytkie gleby. Miejsca wilgotne i mokre od regla dolnego po połoniny zajmują ziołorośla górskie. Kamieńce i żwirowiska górskich potoków oraz rozlewiska, w piętrach dolnego i górnego regla zajmują nadpotokowe ziołorośla lepiężnikowe. I pionierska roślinność na kamieńcach górskich potoków. Siedliska związane ze skałami nie są w Bieszczadach częste. Obejmują wychodnie piaskowca (np. rezerwat przyrody Gołoborze) i niewielkie gołoborza zlokalizowane zwykle w górnych partiach masywów, np. na Krzemieniu. Z kolei zacienione skały śródleśne to typowe siedlisko niezbyt częstych w Bieszczadach mszysto-paprociowych zbiorowisk naskalnych. 
Torfowiska występują głównie w zakolach Sanu i w dolinie Wołosatego. na nadzalewowych terasach rzecznych. W strefach okrajkowych torfowisk wysokich spotykamy torfowiska przejściowe i trzęsawiska przechodzące w bory bagienne. W wielu, stale mokrych miejscach na zboczach górskich, przy wysiękach wody wykształcają się młaki eutroficzne. 
Gatunki roślin zwierząt z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej
Bieszczady są ważną ostoją 5 gatunków roślin Natura 2000. Są to: dzwonek piłkowany, ponikło kraińskie, tocja karpacka, rzepik szczeciniasty i bezlist okrywowy. Trzy pierwsze z nich mają w Bieszczadach najliczniejsze populacje w Polsce.
Obszar Bieszczady jest ważny dla ochrony 7 gatunków bezkręgowców. Wśród nich jednego mięczaka (skójka gruboskorupowa), jednego motyla (krasopani hera), czterech chrząszczy (nadobnica alpejska, biegacz Zawadzkiego, biegacz urozmaicony, zagłębek bruzdkowany) i jednego szarańczaka (Isophya stysi) – jedyne notowanie w Polsce na przygranicznej łące na Rozsypańcu. 
Spośród kręgowców, Bieszczady ważne są dla zachowania aż 16 gatunków.
Są to: minóg strumieniowy i dwa gatunki ryb: brzanka i głowacz białopłetwy. Bogata jest fauna płazów w Bieszczadach. Występują tu, tworząc bardzo silne populacje: kumak górski, traszka grzebieniasta i traszka karpacka. Najliczniejszą grupę gatunków Natura 2000 w Bieszczadach tworzą ssaki. Wśród nich, bardzo ważna grupa to duże ssaki drapieżne, dla których Bieszczady są najważniejszą ostoją w Polsce: niedźwiedź brunatny (50-60 osobników), ryś (20 os.) i wilk (7 wilczych watah, liczących ok. 35-40 osobników). Większość brzegów rzek w Bieszczadach jest w naturalnym stanie zachowania, stąd obecność wydry stwierdzono tu na wszystkich głównych ciekach wodnych. Wytępiony w czasach historycznych żubr pojawił się ponownie w Bieszczadach dzięki efektom uzyskanym w hodowli. Ma tu bardzo dobre warunki bytowania i obecnie jego populacja liczy już 271 osobników. Nietoperze wymagające ochrony w sieci Natura 2000 reprezentowane są w Bieszczadach przez pięć gatunków: nocka dużego, podkowca małego, nocka orzęsionego, nocka Bechsteina i mopka. 

Za główny cel ochrony w obszarze Natura 2000 Bieszczady można uznać utrzymanie wysokiej różnorodności biologicznej tego niezwykle cennego w skali Europy obszaru: zarówno gatunków ptaków, jak i pozostałych zwierząt i roślin, a także siedlisk przyrodniczych. Na pierwszy plan działań ochronnych wysuwają się: 
a) gatunki ptaków związane w okresie lęgowym z rozległymi terenami leśnymi o charakterze puszczańskim i leśno-łąkowymi lub łąkowymi wykorzystywanymi jako miejsce rozrodu i/lub żerowania (bocian czarny, orzeł przedni, orlik krzykliwy, trzmielojad, puszczyk uralski, dzięcioł białogrzbiety, derkacz); 
b) leśne siedliska przyrodnicze, w tym zarówno reprezentatywne i dobrze zachowane siedliska charakterystyczne o szerokim występowaniu (9110, 9130, 91E0), jak i rzadkie o ograniczonym zasięgu w Polsce (9140, 9180, 91D0); 
c) nieleśne siedliska przyrodnicze, w tym typy związane ze ścianami skalnymi i połoninami, ale także łąki, ziołorośla i torfowiska; 
d) gatunki roślin o najliczniejszych populacjach w Polsce (dzwonek piłkowany, tocja karpacka i ponikło kraińskie); 
e) bezkręgowce o silnych populacjach w Polsce (biegacz urozmaicony, biegacz Zawadzkiego, nadobnica alpejska, krasopani hera, skójka gruboskorupowa) 
f) kręgowce dla których jest to jedna z najważniejszych ostoi w Polsce, w tym duże drapieżniki (niedźwiedź brunatny, wilk, ryś), żubr, brzanka, traszka karpacka. Spośród pozostałych fragmentów obszaru wyróżniają się pasma Czantorii i Skrzycznego, wprawdzie oba poddane silnej presji ludzkiej, ale zachowujące jeszcze wysoki walor przyrodniczy. 
Analiza problemów związanych z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań
Główne problemy ochrony obszaru Bieszczady koncentrują się wokół planowania przestrzennego i zabudowy terenu, zasad prowadzenia gospodarki leśnej i rolnej oraz użytkowania turystyczno-rekreacyjnego terenu.
W ramach planowania przestrzennego zaleca się: 
- możliwie najszersze rozpoznanie walorów przyrodniczych w celu zminimalizowania strat w przypadku planowania rozbudowy infrastruktury sportów zimowych i realizowania innych inwestycji na terenie obszarów leśnych; 
- dbałość o naturalny przebieg koryt rzek i potoków. 
W ramach gospodarki leśnej zaleca się: 
- dbałość o utrzymanie bądź przywracanie zróżnicowanej struktury wiekowej lasu (stosowanie rębni złożonych z wydłużonym okresem odnowienia); 
- zapewnienie przestrzeni życiowej dla możliwie dużej liczby gatunków organizmów (m.in. przez pozostawianie starych drzew dziuplastych oraz kęp starodrzewu do naturalnej śmierci); 
- zapewnienie odpowiedniej ilości drewna martwego (posuszu stojącego i leżaniny) na hektar; 
- naturalne odnawianie drzewostanu z zapewnieniem utrzymania w składzie gatunków domieszkowych; 
- zaniechanie użytkowania w najlepiej zachowanych, stabilnych płatach zbiorowisk bądź stosowanie w nich odpowiednich rębni złożonych; 
- identyfikację płatów najcenniejszych siedlisk wymagających ochrony biernej i zaniechanie użytkowania w ich obrębie. 
W ramach gospodarki rolnej zaleca się:
Utrzymanie bądź przywrócenie wypasu na wybranych kompleksach łąkowo-pastwiskowych;
Wykaszanie fragmentów łąk, ze stanowiskami gatunków cennych z botanicznego punktu widzenia;
Celem ochrony powinno być utrzymanie otwartych siedlisk przyrodniczych, a zarazem obszarów żerowiskowych ptaków drapieżnych i siedlisk innych gatunków zwierząt
W ramach regulacji ruchu turystycznego zaleca się: 
- sterowanie ruchem turystycznym w okresach nasilenia jego nasilenia; 
- zmiana strategii rozwoju gminy Cisna z kierunku popierania masowej turystyki narciarskiej na rzecz wspierania przyjaznych przyrodzie form rekreacji - turystki pieszej, konnej i rowerowej; 
- opracowanie strategii rozwoju turystyki dla obszaru Natura 2000 Bieszczady, po to, by sektor ten w jak najmniejszym stopniu negatywnie oddziaływał na walory przyrodnicze, dla których powołano obszar Natura 2000; 
- walka z nielegalnym z nielegalną „turystyką” zmotoryzowaną (quady). Zaproponowano stworzenie tras, na których poruszanie się takimi pojazdami byłoby dozwolone (co, przy jednoczesnym usprawnieniu systemu karania łamiących prawo kierowców, mogłoby odciążyć rozjeżdżane tereny cenne przyrodniczo); 
- wyjaśnienie procedur uzyskiwania zgody na organizację rajdów motorowych na terenie obszarów chronionych.
 
Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)  


Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000
Generalnie, osiągnięciu celów ochrony służyć będzie modyfikacja gospodarki leśnej i przywrócenie ekstensywnej gospodarki kośno-pasterskiej na wybranych terenach oraz regulacja (limitowanie) kwestii urbanizacji, w tym zabudowy letniskowej oraz turystyki i udostępniania turystycznego terenu (zwłaszcza w dziedzinie rozbudowy infrastruktury turystyczno-rekreacyjnej). 
Zarządzanie obszarem Natura 2000 Bieszczady powinno być powierzone dyrekcji Bieszczadzkiego Parku Narodowego i realizowane we współpracy z Lasami Państwowymi, jako zarządcy znacznej części terenu oraz z właścicielami gruntów i samorządami miejscowymi. Nadzór merytoryczny nad obszarem pozostaje w rekach RDOŚ w Rzeszowie.

 

Opracowanie: Joanna Perzanowska, Stanisław Tworek