Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Beskid Żywiecki" [pobierz pdf]

Streszczenie strategii zarządzania obszarem Natura 2000 „Beskid Żywiecki”

Opis obszaru

Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru
Obszar zaproponowany do sieci Natura 2000 w styczniu 2006 roku, w celu ochrony szeregu siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt. Beskid Żywiecki (kod PLH240006) położony jest w województwie śląskim, w powiecie żywieckim, na terenie miasta Żywiec oraz 7 gmin (Jeleśnia, Milówka, Radziechowy-Wieprz, Rajcza, Świnna, Ujsoły, Węgierska Górka). Jego powierzchnia wynosi 35276,1 ha. W granicach obszaru znajduje się znaczna część Beskidu Żywieckiego oraz niewielki fragment Beskidu Makowskiego, a także Góra Grojec w Kotlinie Żywieckiej.  

Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego
Obszar ostoi cechuje się dużym zróżnicowaniem szaty roślinnej. Wykształciły się tutaj cztery piętra roślinno-klimatyczne: pogórza, regla dolnego, regla górnego oraz piętro subalpejskie. Największym przekształceniom uległo piętro pogórza. Obecnie występują tu łąki kośne, pastwiska, niewielkie płaty przekształconych lasów oraz rozproszona zabudowa mieszkaniowa. W reglu dolnym dominują sztuczne świerczyny występujące najczęściej na siedliskach buczyny karpackiej. Najlepiej zachowana szata roślinna występuje w piętrze regla górnego. Część obszaru zajmują tu polany pasterskie, ale występujące na pozostałym terenie górnoreglowe świerczyny karpackie zachowały w większości swój naturalny charakter. Piętro subalpejskie wykształciło się tylko w szczytowych partiach Pilska. Dominującym w tym piętrze zaroślom kosodrzewiny towarzyszą, m.in. płaty borówczysk bażynowych i subalpejskich zarośli wierzbowych. Na rozległych polanach grzbietowych dominują zbiorowiska łąkowe, borówczyska oraz pozostałości muraw bliźniczkowych. Za unikatowe w polskich Karpatach można uznać występowanie na Halach Cebulowej i Miziowej młaki eutroficznej, z udziałem czosnku syberyjskiego i niebielistki trwałej oraz obecność na wierzchowinie grzbietowej Lipowska-Rysianka kompleksu torfowisk w otoczeniu górnoreglowej świerczyny. 

Przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 i priorytety ochronne
W Beskidzie Żywieckim przedmiotami ochrony jest 19 typów siedlisk przyrodniczych:
3220 Pionierska roślinność na kamieńcach i żwirowiskach górskich potoków (stan ochrony XX)
4060 Wysokogórskie borówczyska bażynowe (Empetro-Vaccinietum) (stan ochrony XX)
*4070 Zarośla kosodrzewiny (Pinetum mugo) (stan ochrony U2)
4080 Subalpejskie zarośla wierzbowe wierzby lapońskiej lub śląskiej (Salicetum lapponum, Salicetum silesiacae) (stan ochrony FV)
*6230 Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (stan ochrony U2)
6430 Ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) (stan ochrony FV/U1)
6510 Łąki ekstensywnie użytkowane (stan ochrony XX)
6520 Górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygono-Trisetion) (stan ochrony U1)
*7110 Torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą (żywe) (stan ochrony U1)
7140 Torfowiska przejściowe (stan ochrony U1) 
7230 Górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk (stan ochrony U1)
8310 Jaskinie nieudostępniane do zwiedzania (stan ochrony U1)
9110 Kwaśne buczyny (Luzulo-Fagenion) (stan ochrony U1) 
9130 Żyzne buczyny (Dentario glandulosae-Fagenion, Galio odorati-Fagenion) (stan ochrony U1) 
9140 Górskie jaworzyny ziołoroślowe (Aceri-Fagetum) (stan ochrony FV) 
*9180 Jaworzyny i lasy klonowo-lipowe na stromych stokach i zboczach (stan ochrony FV)
*91D0 Bory i lasy bagienne (stan ochrony FV/U1) 
*91E0 Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albae, Populetum albae, Alnenion glutinoso- incanae, olsy źródliskowe) (stan ochrony U1)
9410 Górskie bory świerkowe (Piceion abietis) (stan ochrony U1)

oraz 18 gatunków roślin i zwierząt z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej:
1381 widłoząb zielony Dicranum viride (stan ochrony FV)
4070 dzwonek piłkowany Campanula serrata (stan ochrony U1)
4109 tojad morawski Aconitum firmum ssp. moravicum (stan ochrony FV/U1)
4116 tocja karpacka Tozzia carpatica (stan ochrony FV/U1)
4014 biegacz urozmaicony Carabus variolosus (stan ochrony XX) 
1096 minóg strumieniowy Lampetra planeri (stan ochrony XX)
1138 brzanka Barbus meridionalis (stan ochrony XX)
1163 głowacz białopłetwy Cottus gobio (stan ochrony XX)
1149 koza Cobitis taenia (stan ochrony XX)
1166 traszka grzebieniasta Triturus cristatus (stan ochrony U2)
2001 traszka karpacka Triturus montandoni (stan ochrony U2)
1193 kumak górski Bombina variegata (stan ochrony U2)
*1354 niedźwiedź Ursus arctos (stan ochrony U2)
*1352 wilk Canis lupus (stan ochrony U1)
1361 ryś Lynx lynx (stan ochrony U1)
1355 wydra Lutra lutra (stan ochrony FV) 
1324 nocek duży Myotis myotis (stan ochrony XX)
2612 darniówka tatrzańska Microtus tatricus (stan ochrony XX)

Jest to ważna ostoja fauny typowej dla puszczy karpackiej reprezentowanej m.in. przez duże drapieżniki - niedźwiedzia, wilka i rysia. W szczytowych partiach Pilska występuje endemit karpacki – darniówka tatrzańska. Obszar jest również istotny dla ochrony gatunków roślin tojadu morawskiego, tocji karpackiej i dzwonka piłkowanego. Największe nagromadzenie siedlisk i gatunków znajduje się w masywach Pilska, Romanki, Rysianki-Lipowskiej, Wielkiej Rycerzowej i Wielkiej Raczy. Szczególnie istotne są najwyższe partie tych obszarów obejmujące piętro subalpejskie na Pilsku oraz regla górnego na całym obszarze ostoi. Są to miejsca ważne do funkcjonowania populacji dużych drapieżników, a także obszary zachowania zbiorowisk roślinnych o charakterze naturalnym. Spośród nich wymienić można zarośla kosodrzewiny, wysokogórskie bory świerkowe, ziołorośla i torfowiska. 

Analiza problemów związanych z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań

Siedliska przyrodnicze
Utrzymanie właściwego stanu ochrony siedlisk leśnych będących przedmiotem ochrony obszaru „Beskid Żywiecki” wymaga przede wszystkim:  
• wytypowania reprezentatywnych fragmentów borów górno- i dolnoreglowych, żyznych i kwaśnych buczyn oraz łęgów, które zostaną wyłączone z gospo-darczego użytkowania; taka ochrona bierna zapewni niezakłócony przebieg naturalnych procesów przyrodniczych,
• wyłączenia z gospodarczego użytkowania płatów jaworzyn (kod 9140, kod *9180), borów bagiennych i łęgów na obszarach źródliskowych; zapewnienia im ochrony biernej oraz utworzenia wokół nich odpowiednich „stref ochronnych”,
•utrzymania okresowych zalewów łęgów; ewentualnie usuwanie obcych gatunków inwazyjnych (np. niecierpek gruczołowaty),
• prowadzenia gospodarki leśnej uwzględniającej wymogi ochrony leśnych siedlisk przyrodniczych, z wprowadzeniem odpowiednich zapisów w planach urządzenia lasu,
• zachowania zwartych kompleksów leśnych; przeciwdziałanie fragmentacji kompleksów leśnych i intensyfikacji użytkowania turystyczno-rekreacyjno-sportowego,
• uzupełnienia sieci rezerwatów przyrody, m. in. o proponowane rezerwaty „Janikowa Grapa” i „Rycerzowa”.

Ochrona siedlisk nieleśnych głównie wymaga:
• utrzymania, przywrócenia lub modyfikacji gospodarczego użytkowania łąk 
i muraw bliźniczkowych; wskazane jest przywrócenie tradycyjnego użytko-wania kośno-pasterskiego; ochrona przed niekontrolowanym zalesianiem polan,
• przeprowadzenia zabiegów z zakresu ochrony czynnej (np. wypas, koszenie, usuwanie samosiewów drzew i krzewów) dla części płatów siedlisk nieleśnych,
• zabezpieczenia przed mechanicznym zniszczeniem siedlisk oraz zajmowaniem ich powierzchni przez zabudowę mieszkaniową i rekreacyjną, a także infrastrukturę turystyczną,
• ochrony biernej wielu płatów siedlisk nieleśnych, np. ziołorośli górskich,
• kompleksowej ochrony kopuły szczytowej Pilska,
• prowadzenia gospodarki leśnej uwzględniającej wymogi ochrony nieleśnych siedlisk przyrodniczych, z wprowadzeniem odpowiednich zapisów w planach urządzenia lasu.  

Gatunki roślin
Ochrona bierna jest obecnie wystarczającą formą ochrony dla większości stanowisk tojadu morawskiego i tocji karpackiej oraz widłozęba zielonego. Ochrona stanowisk powinna zapewnić zachowanie odpowiednich warunków siedliskowych, zabezpieczenie przed mechanicznym zniszczeniem, czy zalesieniem stanowiska. Stanowiska powinny podlegać monitoringowi i w razie stwierdzenia konieczności należy podjąć odpowiednie działania ochronne. W planach urządzenia lasów należy uwzględnić zapisy dotyczące zachowania stanowisk tych gatunków oraz propozycje utworzenia „stref ochronnych”. 
Z kolei dla dzwonka piłkowanego wskazaną formą ochrony jest kontynuacja, a na większości stanowisk przywrócenie tradycyjnej gospodarki kośno-pastwiskowej. Zabiegi ochrony czynnej w formie wypasu i koszenia powinny podlegać stałemu monitoringowi i ocenie ich wpływu na dzwonek piłkowany.  

Gatunki zwierząt
Głównym celem ochrony gatunków zwierząt jest utrzymanie na poziomie zbliżonym do aktualnego liczebności populacji oraz odpowiedniej wielkości i jakości ich siedlisk. Wymaga to przede wszystkim:
• utrzymania siedlisk wilgotnych, młak, rozlewisk, naturalnych brzegów potoków,
• stworzenia zastępczych miejsc rozrodu dla gatunków płazów,
•ustalenia i likwidacji źródeł zanieczyszczeń wód na terenie ostoi,
• zaniechania regulacji cieków za wyjątkiem działań renaturalizacyjnych oraz regulacji o nieznaczącym poziomie oddziaływania na środowisko,
• sezonowego ograniczenia realizacji prac leśnych w miejscach gawrowania niedźwiedzia i centrach rozrodczych wilków,
• stosowania w ramach dobrej praktyki leśnej zasad uwzględniających zachowanie gatunków zwierząt i ich siedlisk,
• ograniczenia penetracji ludzkiej w kluczowych dla dużych drapieżników obszarach poprzez zahamowanie rozwoju sieci dróg leśnych oraz egzekwowanie zakazów dotyczących poruszania się tymi drogami,
• zapobiegania rozwojowi inwestycji turystycznych w ostojach drapieżników, przeciwdziałania agresywnym formom wypoczynku (np. użytkowanie skuterów śnieżnych, quadów, motorów crossowych).

Ochrona jakości i naturalności cieków

  Bezpośrednie czynniki zagrażające jakości wód i naturalności cieków:
• gromadzenie ścieków w nieszczelnych zbiornikach, albo ich •dprowadzanie bezpośrednio do wód płynących lub gruntu,
• wysypywanie śmieci wprost do koryta i składowanie ich na brzegach,
• prace regulacyjne w korytach potoków oraz nadmierny pobór wody,
•użytkowanie potoków jako szlaków do zrywki drewna,
• pobór kamienia i żwiru z koryta.

Potencjalne źródła zagrożeń:
• rozwój rozproszonej zabudowy generującej zanieczyszczenie wód i ich otoczenia oraz powodujący zwiększenie poboru wody,
• plany ochrony przeciwpowodziowej i innych regulacyjnych prac koryta rzeki,
• intensyfikacja gospodarki leśnej w związku z procesami rozpadu drzewostanów świerkowych, mogąca spowodować długotrwałe okresy zmętnienia wód.

Niewłaściwie realizowane użytkowanie turystyczno-rekreacyjne
Działania niezbędne do ograniczenia niekontrolowanego użytkowania turystyczno-rekreacyjnego:
• ustalenie kierunków działań dotyczących sposobów oraz intensywności wykorzystania rekreacyjnego i turystycznego,
• określenie pojemności środowiska dla poszczególnych typów aktywności rekreacyjnej (zabudowa letniskowa, ośrodki narciarskie, szlaki, schroniska, punkty gastronomiczne, itp.) ze szczególnym uwzględnieniem wpływu na przedmioty ochrony,
• ograniczenie nieuporządkowanego rozwoju sieci dróg w szczególności w obrębie obszarów leśnych,
• ograniczanie uprawiania sportów motorowych i sportów ekstremalnych,
• wdrażanie turystyki przyjaznej środowisku,
• edukacja ekologiczna oraz promocja obszaru i jego walorów.

Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)  

Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000
Generalnie, uwzględnienie wymogów ochrony siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt w gospodarce leśnej, przywrócenie ekstensywnej gospodarki kośno-pasterskiej, zrównoważony rozwój turystyki oraz oszczędne gospodarowanie przestrzenią przyczyni się do zachowania przedmiotów obszaru Natura 2000 „Beskid Żywiecki. Zarządzanie obszarem Natura 2000 na terenach leśnych należy pozostawić 
w gestii Lasów Państwowych, jako zarządcy znacznej części terenu, a na pozostałej części właścicielom gruntów, przy współpracy z samorządami i służbami Parku Krajobrazowego. Nadzór nad obszarem sprawuje Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Katowicach.

Opracowanie: Joanna Zalewska-Gałosz, Roksana Krause