Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Beskid Śląski" [pobierz pdf]

Streszczenie strategii zarządzania obszarem Natura 2000 „Beskid Śląski”

Opis obszaru

Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru
Obszar zaproponowany do sieci Natura 2000 w styczniu 2008 roku, dla ochrony szeregu siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt. Beskid Śląski, obszar o kodzie PLH240005, położony jest w województwie śląskim, na terenie 14 gmin. 
Obejmuje on najdalej na zachód w łuku polskich Karpat wysunięty fragment Beskidów. Jego powierzchnia to 26410,3 ha. Składa się z 5 enklaw, zlokalizowanych w najwyższych partiach Beskidu ze szczytami: Stożkiem, Czantorią, Baranią Górą i Skrzycznem, Klimczokiem i Równicą.

Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego
Obszar Natura 2000 Beskid Śląski jest w znacznym stopniu zalesiony – lasy zajmują tu ponad 85% powierzchni, choć obecnie większość z nich to nasadzenia świerkowe. Najstarsze, ponad 200 letnie, naturalne lasy świerkowe zachowały się jedynie na północno-zachodnich stokach Baraniej Góry, gdzie od lat 50. XX wieku objęto je ochroną rezerwatową. W wielu miejscach w Beskidzie dawniej dominował buk. Najładniejsze fragmenty lasów bukowych zachowały się jeszcze na stokach Szyndzielni po stronie doliny Białki oraz na zboczach Równicy. Ciekawostką w drzewostanie są rosnące tu stosunkowo często okazy cisów (pod Tułem, w Cisownicy, Brennej, koło Istebnej). Na północnych stokach, miejsca skaliste - jary z rumoszem skalnym zajmują jaworzyny, najczęściej z łanowo występującą w runie miesięcznicą trwałą. Interesujące płaty tych zbiorowisk znajdują się np. na Skrzycznem, nad potokiem Janoszka w Kamesznicy. 
Roślinność, jak wszędzie w Beskidach, odznacza się strefowością klimatyczno-wysokościową, obejmując piętra od pogórza, po regiel górny.
W Beskidzie Śląskim stosunkowo niewielkie powierzchnie zajmują polany reglowe, gdzie utrzymują się łąki. Wyżej położone są górskie łąki konietlicowe, a w dolinach, w piętrze pogórza – łąki rajgrasowe, w obu przypadkach wciąż jeszcze na części terenu wykaszane i wypasane. Często spotyka się tu także młaki, występujące w rozproszeniu, przy zboczowych wysiękach wody. Z siedliskiem tym, w rejonie Baraniej Góry związane są stanowiska tocji karpackiej. W wyższych partiach, w rejonach polan szczytowych, niegdyś wypasanych, spotykamy pozostałości muraw bliźniczkowych i borówczyska. W sąsiedztwie młak i górnych partii potoków, gdzie wilgoć utrzymuje się przez cały sezon wegetacyjny, obserwować można zbiorowiska wysokich, barwnych bylin, z takimi gatunkami, jak: tojad mocny i morawski, omieg górski, sadziec konopiasty. 

Przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 i priorytety ochronne

W Beskidzie Śląskim przedmiotami ochrony jest 16 typów siedlisk przyrodniczych: 
*6210 Murawy kserotermiczne (Festuco-Brometea) (stan ochrony U2)
*6230 Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe(stan ochrony U2)
6430 Ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) (stan ochrony U1)
6510 Łąki ekstensywnie użytkowane (stan ochrony U1)
6520 Górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (stan ochrony U1)
7140 Torfowiska przejściowe (stan ochrony U1)
7230 Górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk (stan ochrony U1)
8220 Ściany skalne i urwiska krzemianowe ze zb. z Androsacetalia vandellii (stan ochrony U1)
8310 Jaskinie nieudostępniane do zwiedzania (stan ochrony FV)
9110 Kwaśne buczyny (Luzulo-Fagenion) (stan ochrony U1)
9130 Żyzne buczyny (Dentario glandulosae-Fagenion, Galio odorati-Fagenion) (stan ochrony U1)
9170 Grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny (stan ochrony U1)
*9180 Jaworzyny i lasy klonowo-lipowe na stromych stokach i zboczach(stan ochrony FV)
*91D0 Bory i lasy bagienne (stan ochrony U1)
*91E0 Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe oraz olsy źródliskowe (stan ochrony U1)
  9410 Górskie bory świerkowe (Piceion abietis) (stan ochrony U2)

oraz 14 gatunków roślin i zwierząt z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej:

tocja karpacka Tozzia carpatica (stan ochrony U1)
tojad morawski Aconitum moravicum (stan ochrony U1)

biegacz urozmaicony Carabus variolosus (stan ochrony XX)
traszka grzebieniasta Triturus cristatus (stan ochrony U1)
traszka karpacka Triturus montandoni (stan ochrony FV)
kumak górski Bombina variegata (stan ochrony U1)
wilk Canis lupus (stan ochrony U2)
ryś Lynx lynx (stan ochrony U2)
wydra Lutra lutra (stan ochrony U2)
podkowiec mały Rhinolophus hipposideros (stan ochrony FV)
nocek orzęsiony Myotis emarginatus (stan ochrony XX)
nocek duży Myotis myotis (stan ochrony FV)
nocek Bechsteina Myotis bechsteinii (stan ochrony XX)
mopek Barbastella barbastellus (stan ochrony XX)

Głównym przedmiotem ochrony są siedliska leśne, a spośród pozostałych najistotniejsze to: 8220 - Ściany skalne i urwiska krzemianowe ze zbiorowiskami z Androsacetalia vandellii i 8310 - Jaskinie nieudostępniane do zwiedzania, oba uznane za najlepiej tu reprezentowane spośród innych obszarów w Beskidach.
Bardzo ważna jest też ochrona roślin, zwłaszcza tojadu morawskiego, a z gatunków zwierząt nietoperzy, w mniejszym stopniu płazów i dużych drapieżników. Jest to jedna z ostoi fauny typowej dla puszczy karpackiej, z całym jej zróżnicowaniem w obrębie poszczególnych grup systematycznych – od bezkręgowców po duże ssaki, choć dla żadnej z nich nie jest uznawany za najważniejszy dla ich ochrony obszar w Beskidach. 

Największe nagromadzenie siedlisk i gatunków znajduje się niewątpliwie w masywie Baraniej Góry. Znajdują się tu (i tylko w tym rejonie) zarówno populacje obu chronionych gatunków roślin, jak i szereg siedlisk przyrodniczych. Spośród nich, takie siedliska jak: bory bagienne, jaworzyny, bory świerkowe, roślinność naskalna, ziołorośla, młaki, mają tu najistotniejsze miejsca występowania w Beskidzie Śląskim. Znajdują się tu także mateczniki dużych drapieżników, a spośród pozostałych gatunków stwierdzono tu zarówno biegacza, jak i nietoperze. 
Spośród pozostałych fragmentów obszaru wyróżniają się pasma Czantorii i Skrzycznego, wprawdzie oba poddane silnej presji ludzkiej, ale zachowujące jeszcze wysoki walor przyrodniczy. 

Analiza problemów związanych z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań

Siedliska przyrodnicze

 Utrzymanie właściwego stanu ochrony siedlisk leśnych będących podstawą utworzenia obszaru „Beskid Śląski” wymaga:
 • Wyłączenia z użytkowania partii buczyn, borów i jaworzyn, które powinny podlegać ochronie biernej w utworzonych nowo rezerwatach przyrody, zapewniającej niezakłócony przebieg naturalnych procesów przyrodniczych. 
•  Prowadzenia działalności gospodarczej, w taki sposób (tzw. ekologiczne zasady gospodarki leśnej), by nie pogorszyć stanu ochrony na pozostałym areale leśnym, w buczynach i borach.  
•  Utrzymanie okresowych zalewów łęgów, nie wycinanie zakrzaczeń nadrzecznych. W łęgach rozprzestrzeniają się łanowo obce gatunki inwazyjne (głównie rdestowiec japoński, niecierpek gruczołowaty), które powinny być eliminowane w miarę ich pojawiania się. 

Główne problemy ochrony leśnych siedlisk przyrodniczych to:
•  Gradacje kornika, i inne klęski żywiołowe (np. wiatrołomy).
•  Proces wylesiania terenu i fragmentacja kompleksów leśnych.
•  Rozproszona zabudowa letniskowa, gęstniejąca sieć dróg.
•  Intensywne użytkowanie rekreacyjne – narciarstwo, crossy, itp.
•  Inwazja gatunków obcych.

Ochrona siedlisk nieleśnych wymaga:
•  Utrzymania tradycyjnego gospodarowania rolniczego w regionie. Łąki i murawy bliźniczkowe oraz kserotermiczne, jako siedliska półnaturalne wymagają przywrócenia tradycyjnego użytkowania kośno-pasterskiego, zapobiegającemu procesom sukcesji, będącej dla nich głównym zagrożeniem.
•  Zabezpieczenia przez mechanicznym niszczeniem siedlisk wymagających ochrony biernej. Należą do nich: siedliska wilgociolubne - młaki i ziołorośla górskie, oraz jaskinie i liczne wychodnie skalne, na których wykształcają się szczelinowe zbiorowiska paproci (kod siedliska 8220), jak również kamieńce nadrzeczne (wymagające zachowania naturalnego koryta rzeki i jej dynamiki). 

Gatunki roślin
W przypadku obu gatunków roślin warunki utrzymania ich siedlisk nie wybiegają poza założenia ochronne dla siedlisk przyrodniczych (ziołorośli i zarośli łęgowych oraz młak).
Zagrożeniem dla tojadu morawskiego i tocji karpackiej może być przypadkowe zniszczenie stanowisk lub części populacji w wyniku standardowych prac leśnych. 
Nie jest natomiast znana reakcja populacji tojadu morawskiego i tocji karpackiej na potencjalną, drastyczną zmianę warunków siedliskowych w wyniku gwałtownego zniszczenia zbiorowisk leśnych w pobliżu ich stanowisk (gradacje kornika). 
Zalecana dla tych gatunków jest ochrona bierna, polegająca na zabezpieczeniu stanowisk przed nieumyślnym zniszczeniem mechanicznym, jak: zrywka drewna, rozjeżdżanie przez ciężki sprzęt, poprowadzenie szlaku lub drogi itp. Należy stanowiska zidentyfikować w terenie, oznaczyć, nanieść na plany ochrony i urządzania lasu.

Gatunki zwierząt
Głównym celem ochrony gatunków zwierząt jest utrzymanie na poziomie przynajmniej zbliżonym do aktualnego, liczebności populacji oraz odpowiedniej wielkości i jakości ich siedlisk. Wymaga to przede wszystkim:
•  zachowania mateczników dużych drapieżników w naturalnym stanie i zminimalizowanie presji ludzkiej
•  ograniczenie penetracji ludzkiej w wybranych partiach obszaru
•  utrzymania siedlisk wilgotnych lub stworzenie zastępczych miejsc rozrodu dla gatunków płazów, chrząszczy
•  dbałość o właściwe pod względem miejsca i czasu wykonywanie prac leśnych
•  ochrona miejsc zimowania nietoperzy
•  modyfikacja sposobów walki z kornikiem
•  zaniechanie regulacji cieków lub rozważenie ich renaturalizacji.

Ochrona jakości i naturalności cieków
•  Zanieczyszczenia wód Wisły i in. rzek w obszarze:
•  Ścieki z miejscowości leżących bezpośrednio nad potokiem lub w obrębie zlewni, pogarszające stan sanitarny wód poniżej miejscowości.
•  Wysypywanie śmieci wprost do koryta i składowanie ich na brzegach.
• Nielegalny pobór kamienia i żwiru z koryta, przyczyniający się do naruszenia równowagi w korycie i w efekcie do zwiększonej erozji.

Potencjalnie:
• Nadmierny pobór wody, zmniejszający przepływy w okresach niżówek zimowych. 
• Plany ochrony przeciwpowodziowej i innych regulacyjnych prac koryta rzeki.
Oba potencjalne zagrożenia mogą w przyszłości doprowadzić do trudności z utrzymaniem minimalnych przepływów na potoku i przyspieszenia spływu wód, a więc docelowo z zahamowaniem naturalnego odnawiania siedlisk nadrzecznych, a także pogorszeniem jakości wody.

Niewłaściwie realizowane użytkowanie turystyczno-rekreacyjne
Konieczne jest stworzenie planu udostępnienia turystycznego i rekreacyjnego oraz promocji obszaru w nawiązaniu do planu regionalnego. 
• Edukacja ekologiczna i promocja obszaru i jego walorów.
• Określenie pojemności środowiska dla poszczególnych typów aktywności rekreacyjnej (wyciągi narciarskie, szlaki, schroniska, gastronomiczne punkty, itp.).
• Określenie pojemności środowiska dla zabudowy rekreacyjno-letniskowej (plan zagospodarowania przestrzennego).  
• Zahamowanie nieuporządkowanego rozwoju sieci dróg utwardzonych w obrębie obszaru.

Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)  

Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000

Generalnie, osiągnięciu celów ochrony służyć będzie modyfikacja gospodarki leśnej i przywrócenie ekstensywnej gospodarki kośno-pasterskiej na wybranych terenach oraz regulacja (limitowanie) turystyki i udostępniania turystycznego terenu na obszarze Natura 2000 (zwłaszcza w dziedzinie rozbudowy infrastruktury turystyczno rekreacyjnej). 
Zarządzanie obszarem Natura 2000 Beskid Śląski może pozostawać w rękach Lasów Państwowych, jako zarządcy znacznej części terenu. Powinno być realizowane przy ścisłej współpracy z właścicielami gruntów, wspólnotami oraz samorządami miejscowymi. Nadzór merytoryczny nad obszarem pozostaje w rekach RDOŚ w Katowicach.

Opracowanie: Joanna Perzanowska