Strategia zarządzania obszarem Natura 2000 "Babia Góra" [pobierz pdf]

Streszczenie strategii zarządzania  obszarem Natura 2000 „Babia Góra”

Opis obszaru

Podstawy prawne, lokalizacja i granice obszaru

Obszar siedliskowy sieci Natura 2000 PLH120001 Babia Góra został zatwierdzony przez Komisję Europejską jako Obszar o Znaczeniu dla Wspólnoty 25 stycznia 2008 r. Obejmuje cały masyw Babiej Góry i leży w województwie małopolskim, w powiatach suskim i nowotarskim, na terenie trzech gmin: Zawoja, Lipnica Wielka i Jabłonka. Na znacznym odcinku granica obszaru pokrywa się z granicą państwową ze Słowacją. 
Powierzchnia obszaru siedliskowego Babia Góra wynosi 3350,4 ha, która praktycznie odpowiada powierzchni Babiogórskiego Parku Narodowego (3394 ha). Obszar siedliskowy zawiera się również w granicach Obszaru Specjalnej Ochrony Ptaków PLB120011 (4915,6 ha) o tej samej nazwie, wyznaczonego 5 września 2007 r. Część obszaru wchodzi w skład Rezerwatu Biosfery Babia Góra.

Ogólna charakterystyka środowiska przyrodniczego

Babia Góra, położona w Karpatach Zachodnich, tworzy zwartą jednostkę górską, która wyróżnia się spośród innych pasm beskidzkich typowym dla wysokich gór układem pięter klimatyczno-roślinnych, który tworzą: piętro pogórza, piętro regla dolnego, piętro regla górnego, piętro kosodrzewiny (subalpejskie) i piętro halne (alpejskie) z dominacją muraw wysokogórskich i skalnych rumowisk.
Ten niewielki masyw górski ma dobrze zachowaną szatę roślinną, w której dominują zbiorowiska leśne. Zaznaczają się przy tym wyraźne różnice w roślinności północnego i południowego stoku Babiej Góry. Po stronie północnej jest ona znacznie bardziej zróżnicowana. Lasy regla dolnego pozostawały pod długotrwałą presją człowieka, czego efektem są ich duże przekształcenia. Na terenach reprezentujących siedliska buczyn i lasów jodłowych panują dziś kilkudziesięcioletnie drzewostany świerkowe. Najlepiej zachowany fragment dolnoreglowych lasów mieszanych stanowi Knieja Czatożańska. W reglu górnym dominującym zespołem roślinnym jest karpacki bór świerkowy. Z borami górnoreglowymi związane są zarośla i laski jarzębinowe. Na bardzo stromych stokach występuje jaworzyna karpacka, Należy podkreślić, że całe piętro regla górnego Babiej Góry zachowało się niemal w nienaruszonym stanie. Powyżej górnej granicy lasu rozciągają się zarośla kosodrzewiny, która tworzy własne piętro subalpejskie. 
Zbiorowiska nieleśne reprezentowane są przede wszystkim przez roślinność o charakterze naturalnym, jak wysokogórskie zbiorowiska murawe i krzewinkowe, roślinność piargów, rumowisk, odsłonięć erozyjnych i wyleżysk śnieżnych, zbiorowiska źródliskowe, ziołorośla mszarników, młaki i torfowiska. Specyfika roślinności wysokogórskiej Babiej Góry związana jest ze złożona budową fliszu karpackiego, co przejawia się drobnomozaikową strukturą wewnętrzną fitocenoz, tworzących charakterystyczne przestrzenne kompleksy. Fitocenozy półnaturalne, powstałe dzięki działalności człowieka, odgrywają na Babiej Górze niewielką rolę. 
Wysoka naturalność zbiorowisk roślinnych i duża akumulacja martwego drewna powodują, że dla wielu grup gatunków (grzybów, porostów, owadów saproksylicznych, a także ptaków) Babia Góra jest jedną z ważniejszych ostoi w Karpatach Zachodnich. Trzy gatunki roślin mają tu swoje jedyne stanowiska w Polsce, a wśród zwierząt, przede wszystkim wśród bezkręgowców, liczne są gatunki swoiste dla Karpat lub Karpat Zachodnich, czyli tzw. endemity ogólnokarpackie bądź zachodniokarpackie. Dużym walorem fauny bezkręgowców jest też liczne występowanie tzw. loci typici, czyli miejsc, z których po raz pierwszy opisano dany takson.

Przedmioty ochrony obszaru Natura 2000 i priorytety w ochronie

Zgodnie z informacją ekologiczną zawartą w Standardowym Formularzu Danych dla obszaru PLH120001 Babia Góra, ma on istotne znaczenie w skali kraju dla ochrony 19 typów siedlisk przyrodniczych (w tym 12 nieleśnych) z załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, 2 gatunków roślin oraz 8 gatunków zwierząt z załącznika II Dyrektywy Siedliskowej.
Zgodnie z aktualną wiedzą, lista przedmiotów ochrony w obszarze Natura 2000 Tatry wymaga weryfikacji. Poniżej przedstawiono ją wraz z sugerowanymi zmianami. W nawiasach podano aktualne ustalenia co do stanu ochrony siedlisk i gatunków (FV – właściwy, U1 – niezadowalający, U2 – zły, XX – nieznany).

Typy siedlisk przyrodniczych 
4060: Wysokogórskie borówczyska bażynowe (FV)
*4070: Zarośla kosodrzewiny (Pinetum mugo) (FV)
4080: Subalpejskie zarośla wierzby lapońskiej lub śląskiej Salicetum silesiacae i Salix silesiaca-Alnus viridis (FV)
6150: Wysokogórskie murawy acydofilne (Juncion trifidi) i bezwapienne wyleżyska śnieżne (Salicion herbaceae) (FV)
6170: Nawapienne murawy wysokogórskie (Seslerion tatrae) i wyleżyska śnieżne (Arabidion coeruleae) (FV) 
*6230: Górskie i niżowe murawy bliźniczkowe (zgodnie z aktualna wiedzą siedlisko nie występuje w obszarze; do usunięcia jako przedmiot ochrony)
6430: Ziołorośla górskie (Adenostylion alliariae) (FV)
6520: Górskie łąki konietlicowe użytkowane ekstensywnie (Polygono-Trisetion) (U1)
7140: Torfowiska przejściowe i trzęsawiska (przeważnie z roślinnością z Scheuchzerio-Caricetea nigrae) (U1)
7230: Górskie i nizinne torfowiska zasadowe o charakterze młak, turzycowisk i mechowisk (U1)
8110: Piargi i gołoborza krzemianowe (FV)
8310: Jaskinie nieudostępnione do zwiedzania (FV)
9110: Kwaśne buczyny (Luzulo-Fagenion) (U1)
9130: Żyzne buczyny (Dentario glandulosae-Fagenion, Galio odorati-Fagenion) (U1)
9140: Środkowoeuropejskie, subalpejskie i górskie lasy bukowe z jaworem oraz szczawiem górskim (XX)
*9180: Jaworzyny i lasy klonowo-lipowe na stromych stokach i zboczach (FV)
*91D0: Bory i lasy bagienne (U2)
91E0: Łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe (Salicetum albae, Populetum albae, Alnenion glutinoso-incanae, olsy źródliskowe) (U1)
9410: Górskie bory świerkowe (Piceion abietis) (U1↑)

Gatunki roślin 
tojad morawski Aconitum moravicum (FV)
tocja karpacka Tozzia carpatica (FV)

Gatunki zwierząt (inne niż ptaki)
*sichrawa karpacka Pseudogaurotina excellens (FV)
biegacz urozmaicony Carabus variolosus (XX)
zagłębek bruzdkowany Rhysodes sulcatus (XX)
kumak górski Bombina variegata (FV)
traszka karpacka Triturus montandoni (FV)
traszka grzebieniasta Triturus cristatus (gatunek nie występuje w obszarze; do usunięcia jako przedmiot ochrony)
*darniówka tatrzańska Microtus tatricus (XX)
ryś Lynx lynx (FV)

* Gwiazdką oznaczono priorytetowe typy siedlisk i gatunków, tzn. takie, za których ochronę Wspólnota Europejska ponosi szczególną odpowiedzialność. 

Głównym celem ochrony na obszarze Natura 2000 PLH120001 Babia Góra jest utrzymanie lub podjęcie starań o odtworzenie tzw. właściwego stanu przedmiotów ochrony w tym obszarze, w tym utrzymania całego dynamicznego kompleksu siedlisk przyrodniczych o charakterze wysokogórskim i górskim oraz związanych z nimi gatunków, a także gatunków o charakterze puszczańskim. Ochrona siedlisk przyrodniczych i gatunków Natura 2000 wpisuje się w cele ochrony Babiogórskiego Parku Narodowego, który chroni całość przyrody na tym terenie. Reżim ochronny parku narodowego ogranicza w dużym stopniu wpływ oddziaływań antropogenicznych na siedliska przyrodnicze oraz gatunki i ich siedliska. Dzięki temu wiele z nich jest we właściwym stanie ochrony. 
Podstawowym sposobem ochrony nieleśnych siedlisk przyrodniczych o charakterze naturalnym tworzących piętra alpejskie i subalpejskie, leśnych siedlisk przyrodniczych o strukturze nie przekształconej przez człowieka, a także większości gatunków powinna być ochrona bierna. Lokalnie potrzebne jest zabezpieczanie płatów siedlisk nieleśnych narażonych na bezpośrednią destrukcję. Dla ochrony rysia istotne jest utrzymanie łączności obszaru z innymi ostojami przyrody, w tym z sąsiednimi obszarami Natura 2000, poprzez korytarze migracyjne.
Ochrona czynna przewidziana jest dla gatunków zwierząt związanych z siedliskami podlegającymi zmianom (np. sichrawa karpacka, kumak górski). Niezbędna jest także w odniesieniu do półnaturalnych nieleśnych siedlisk przyrodniczych polan reglowych. Ich utrzymanie wymaga umiarkowanego użytkowania kośnego i pasterskiego. W przypadku lasów, głównie dolnoreglowych, o zniekształconej strukturze pożądane są działania dla przywrócenia ich właściwej struktury. Przy czym prace leśne powinny być prowadzone z uwzględnieniem biologii i wymagań siedliskowych gatunków zwierząt. 

Obszar Natura 2000 Babia Góra ma szczególne znaczenie dla zachowania następujących przedmiotów ochrony:
• siedliska przyrodnicze: zarośla kosodrzewiny 4070, wysokogórskie murawy acydofilne 6170, piargi krzemianowe 8110, jaworzyny 9140 i 9180 oraz bory świerkowe 9410;
• zwierzęta inne niż ptaki: sichrawa karpacka, zagłębek bruzdkowany, darniówka tatrzańska;
• rośliny: tojad morawski i tocja karpacka.
Wymienione siedliska i gatunki powinny być traktowane jako przedmioty specjalnej troski i wymogi ich ochrony powinny mieć pierwszeństwo w działaniach ochronnych prowadzonych na obszarze. 

Problemy związane z ochroną obszaru Natura 2000 i propozycje rozwiązań

Lasy, przede wszystkim w reglu dolnym, są mocno przekształcone przez wcześniejszą rabunkową gospodarkę leśną. Na siedliskach buczyn, jedlin czy dolnoreglowych borów mieszanych powstały jednowiekowe drzewostany świerkowe, a także powierzchnie pozbawione drzewostanu. Te sztuczne drzewostany podlegają przebudowie w celu przywrócenie składu gatunkowego odpowiedniego dla warunków siedliskowych. Powadzone w ramach tej przebudowy prace leśne wzorowane są na instrukcji, opracowanej dla lasów gospodarczych. Mechanizacja prac zrywkowych powoduje w warunkach górskich negatywne skutki dla drzewostanu, odnowień, roślinności runa, gleby i potoków, powinna być więc sprowadzona do minimum.  
Innym problemem jest uszkadzanie drzewostanów świerkowych przez owady kambiofagiczne. Górskie bory świerkowe o naturalnym charakterze (9410), występujące w reglu górnym są w mniejszym stopniu narażone na negatywne oddziaływanie owadów. Uszkodzenia od wiatru, śniegu i mrozu, a następnie masowy pojaw owadów pasożytniczych są naturalnymi zjawiskami, kształtującymi dynamikę tych drzewostanów i nie należy ingerować w ich skutki. Natomiast w sztucznych drzewostanach świerkowych, dopuszczalne jest kontrolowanie gradacji kornika drukarza metodami czynnej ochrony z uwagi na prowadzoną przebudowę tych drzewostanów (w celu spowolnienie tempa rozpadu drzewostanu).
Pewne problemy rodzi udostępnianie obszaru dla potrzeb turystyki, utrudnia to przemieszczanie się zwierząt, sprzyja rozprzestrzenianiu roślin synantropijnych, powoduje zwiększone zagrożenie erozją, wydeptywaniem zaśmiecaniem. W przypadku siedlisk nieleśnych, zwłaszcza w piętrze alpejskim, dochodzi do niszczenia ich płatów w bezpośrednim sąsiedztwie szlaków, miejsc widokowych, schronisk. Największe problemy występują w miejscach koncentracji ruchu turystycznego w partiach szczytowych masywu (Diablak i Sokolica), w rejonie schroniska na Markowych Szczawinach i w rejonie dostępnej dla samochodów polanie Krowiarki, a także na trasach łączących te punkty. Przeciwdziałać wydeptywaniu płatów siedlisk należy przede wszystkim przez działania edukacyjne, poprzez utrzymanie dobrego stanu szlaków, poprzez ich korekty szlaków, poprzez instalację barierek w punktach widokowych. Należy dążyć do odciążenia obszaru Natura 2000 od nadmiernej frekwencji turystów poprzez lepsze zaspokajanie potrzeb związanych z wypoczynkiem i rekreacją na terenach przylegających do obszaru.
Babia Góra jest obszarem niewielkim. Z uwagi na potrzeby ochrony fauny niezbędne jest utrzymanie połączeń masywu z innymi obszarami sieci. Tereny otwarte w pobliżu masywu są atrakcyjne dla zabudowy letniskowej i mieszkaniowej. Stwarza to zagrożenie dla funkcjonowania korytarzy ekologicznych w rejonie Babiej Góry z innymi obszarami sieci. Potrzebne są odpowiednie zapisy w planach zagospodarowania przestrzennego uniemożliwiające zabudowę na terenach przylegających do granic obszaru, a także zabudowę terenów korytarzy. 

Analiza możliwości skutecznej ochrony obszaru (SWOT)  

Rekomendacje do zarządzania obszarem Natura 2000

Zgodnie z ustawą o ochronie przyrody zarządzającym obszarem Natura 2000 na terenie parku narodowego jest dyrektor parku. W Babiogórskim Parku Narodowym ochronie podlega cała przyroda i walory krajobrazowe, a celem tej ochrony jest zachowanie różnorodności biologicznej, zasobów, tworów i składników przyrody nieożywionej i walorów krajobrazowych, przywrócenie właściwego stanu zasobów i składników przyrody oraz odtworzenia zniekształconych siedlisk przyrodniczych, siedlisk roślin, siedlisk zwierząt lub siedlisk grzybów. Natomiast na obszarze Natura 2000 Babia Góra ochronie podlegają określone elementy przyrody - siedliska przyrodnicze oraz gatunki roślin i zwierząt. Ich ochrona jest już z założenia wkomponowana w cele ochrony parku narodowego. Przygotowana w ramach projektu norweskiego strategia zarządzania obszarem Natura 2000 Tatry może być pomocna przy opracowaniu przyszłego planu ochrony BgPN, który musi uwzględniać zakres planu zadań ochronnych lub zakresu planu ochrony przewidzianego dla obszaru Natura 2000.
Obszar Natura 2000 Babia Góra jest obszarem przygranicznym. Do granic polskiego obszaru przylegają trzy słowackie obszary Natura 2000, w tym dwa obszary siedliskowe: Babia Hora, ważny dla ochrony podobnych siedlisk i gatunków jak Babia Góra oraz Slana Voda, wyznaczony dla ochrony siedlisk torfowiskowych, borów bagiennych i lasów łęgowych i jeden obszar ptasi (OSOP) - Horna Orava. Pożądana jest współpraca zarządzających tych wszystkich obszarów w zakresie ochrony siedlisk przyrodniczych i gatunków, będących ich wspólną troską.

Opracowanie: Joanna Perzanowska