Ondatra zibethicus Linnaeus, 1766 — Piżmak — Muskrat (Ssak)

Status gatunku w Polsce

Gatunek jest obcy na całym obszarze, na którym występuje w Polsce

Potencjalnie inwazyjny gatunek obcy
Negatywna rola piżmaków związana jest głównie z kopaniem przez nie nor w brzegach rzek i naturalnych zbiorników wodnych oraz grobli, wałów i tam utrzymujących reżim wodny wymagany przez człowieka. Nory osłabiają ich odporność na działanie wody, a zapadanie się nor jeszcze bardziej eroduje brzegi. Zdarzają się też przypadki zawalenia się nor pod ludźmi lub sprzętem technicznym poruszającymi się wzdłuż brzegów. Piżmaki budują też swoje domki w rurach melioracyjnych, przez co zupełnie je zatykają i tamują odpływ wody.

Występuje w środowisku przyrodniczym; rozmnażająca się populacja; liczebność malejąca

Liczba stanowisk: 101 - 1000; liczebność: brak dokładnych danych dla całej Polski.

Sposób dyspersji po introdukcji do Polski: Gatunek rozprzestrzenia się samodzielnie, bez udziału człowieka
m.in. migracja z kraju, w którym gatunek introdukowno

Gatunek jest skutecznie kontrolowany
Piżmak może powodować istotne szkody niszcząc groble, wały, rowy melioracyjne i uprawy rolne. Jego całkowite wytępienie nie jest możliwe, jednak należy go zwalczać. Jest gatunkiem łownym. Na stawach rybnych okres ochronny (od 11.08 do 15.04) nie obowiązuje. Liczebność piżmaka z przyczyn naturalnych podlega dużym wahaniom. Pod koniec XX wieku nastąpił znaczny spadek liczebności (w północno - wschodniej Polsce średnio o 81 %). Proponowane formy zwalczania: odstrzał i odłów

Biologia i opis gatunku

Piżmak to dość duży gryzoń o krępej budowie ciała. Głowa stosunkowo duża, uszy prawie niewidoczne, pysk tępo zakończony, ogon bocznie spłaszczony, pokryty łuskowatą skórą. Przednie kończyny są bardzo sprawne i chwytne, natomiast tylne są mocniejsze i służą do pływania (ich długie palce nie są spięte błoną pławną, a po obu stronach mają gęste, szczeciniaste włosy). Istnieje duża zmienność wymiarów i masy ciała między piżmakami z różnych części geograficznego zasięgu gatunku. Całe ciało piżmaka, z wyjątkiem palców kończyn i ogona, pokryte jest gęstym futrem, które zatrzymuje w sobie pęcherzyki powietrza, przez co futro jest wodoodporne. Barwa ciała wykazuje dużą zmienność geograficzną oraz indywidualną, zwykle na grzbiecie i głowie futro jest ciemnobrunatne, a na stronie brzusznej szarordzawe. Piżmaki prowadzą ziemno-wodny tryb życia: zasiedlają brzegi jezior i rzek, bagna, rozlewiska i kanały melioracyjne. Preferują miejsca z bogatą roślinnością wodną. Gatunek ten kopie nory w brzegach lub buduje na wodzie chatki z materiału roślinnego. Nory (o średnicy 13 - 15 cm i długości do 13 m) mają wejście pod wodą i wiodą do komory powyżej poziomu wody. Chatki w formie kopczyków z materiału roślinnego i błota (nawet do 1,8 m średnicy i 1,5 m wysokości nad poziom wody) budowane są na twardym podłożu, a do ich wnętrza prowadzą podwodne wejścia. Piżmaki są aktywne w ciągu całej doby, ale szczyt aktywności przypada na okres od popołudnia do świtu. Piżmaki żyją w dużych grupach rodzinnych w ramach określonych terytoriów, których wielkość rzadko dochodzi do kilku hektarów. Zagęszczenie piżmaków w najlepszych siedliskach może osiągać nawet do 600 osobników na hektar.

Wielkość: Długość ciała: 27 - 35 cm, długość ogona: 20 - 28 cm; masa ciała dorosłych osobników wynosi: 0,7 - 1,8 kg.

Dymorfizm płciowy: Samce i samice nie różnią się wyglądem
Brak dymorfizmu płciowego

Sposób odżywiania: Wszystkożerny
Żywi się roślinami wodnymi (zwłaszcza pałką wodną, sitowiami, skrzypami i rdestnicami), turzycami i wierzbami oraz roślinami uprawnymi. Kiedy pokarm roślinny jest trudno dostępny, zjadają także mięczaki, skorupiaki, żaby i ryby.

Rozmnażanie: Piżmaki są poligamiczne, poszczególne osobniki mogą kojarzyć się z wieloma partnerami. Samice mają do kilku miotów (o liczebności 5 - 10 młodych) w ciągu roku. Potomstwo usamodzielnia się w wieku 3-4 tygodni i osiąga dojrzałość płciową w wieku 7-12 miesięcy.

Wpływ

Siedliska zajmowane w zasięgu wtórnym:

  • Śródlądowe wody powierzchniowe
    brzegi jezior i rzek, i kanały melioracyjne (Dane pochodzą z: obszaru Europy, gdzie gatunek jest obcy)
  • Tereny podmokłe (z lustrem wody występującym przez co najmniej 6 miesięcy w roku)
    bagna, rozlewiska (Dane pochodzą z: obszaru Europy, gdzie gatunek jest obcy)

Introdukcja

Okoliczności poprzedzające pojawienie się gatunku w Polsce: W roku 1905, w okolicach Pragi w Czechach (początek hodowli w Europie) 5 osobników uciekło z zamkniętej hodowli lub zostały świadomie wypuszczone (rozbieżne informacje w różnych źródłach).

Najwcześniejsza introdukcja/obserwacja: w roku 1924

Sposoby przetransportowania gatunku do Polski:

  • Gatunek samodzielnie rozprzestrzenił się po wcześniejszej introdukcji w kraju sąsiednim

Przyczyny, dla których gatunek został przetransportowany do Polski:

  • Rozprzestrzenił się do Polski po introdukcji w sąsiednim kraju

Wektory odpowiedzialne za przedostanie się gatunku do Polski:

  • Aktywnie rozprzestrzenił się do Polski po introdukcji w kraju sąsiednim

Sposoby przedostania się gatunku do środowiska przyrodniczego Polski:

  • Samodzielna inwazja do środowiska przyrodniczego po wcześniejszej introdukcji w sąsiednim kraju

Ogólny opis introdukcji w Polsce: W 1958 r. piżmak występował w całej Polsce.

Literatura

  • Balerstet J., Balerstet T., Wargacki K., Żurowski W. 1990. Piżmak, Ondatra zibethicus Linnaeus, 1766 i norka amerykańska, Mustela vison Schreber, 1777 w rezerwacie "Jezioro Drużno" (Muskrat, Ondatra zibethicus Linnaeus, 1766 and American mink, Mustela vison Schreber, 1777 in the "Druzno Lake" reserve) Przegląd Zoologiczny 34: 339-347.
  • DAISIE European Invasive Alien Species Gateway 2008. Ondatra zibethicus link
  • E.Nowak 1966. Rozprzestrzenienie się, liczebność i znaczenie piżmaka Ondatra zibethica (L., 1766), w Polsce. Przegląd Zoologiczny 10: 221-237. Polskie Towarzystwo Zoologiczne
  • Jamrozy G. 1994. Występowanie, rozmieszczenie i stan populacji ssaków łownych w polskich Karpatach Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej im. Hugona Kołł 190.
  • Kowalski K. (red.) 1964. Klucze do oznaczania kręgowców Polski; część V Ssaki – Mammalia 261-262. PWN, Warszawa – Kraków
  • Marcin Brzeziński, Jerzy Romanowski, Michał Żmihorski, Karolina Karpowicz 2009. Muskrat (Ondatra zibethicus) decline after the expansion of American mink (Neovison vison) in Poland European Journal of Wildlife Research 56: 341-348. Springer link
  • Pielowski Z., Kamieniarz R., Panek M. 1993. Raport o zwierzętach łownych w Polsce 24-25. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Warszawa
  • Suminski P. 1963. Aklimatyzacja ssaków łownych w Polsce. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 19: 13-22.
  • Zieliński Z. 1951. Piżmaki Łowiec polski 8: 10-11.

Opracowanie: Wojciech Solarz

Typ: Vertebrata
Klasa/Gromada: Mammalia
Rząd: Rodentia
Rodzina: Microtidae

Synonimy angielskie: Musk rat